Papaver somniferum
Roślina uprawna dostarczająca nasion jadalnych i alkaloidów opioidowych — surowiec ściśle reglamentowany, niedostępny w wolnym obrocie zielarskim.
Mak lekarski jest jedną z najstarszych roślin uprawnych i zarazem najważniejszym w historii medycyny źródłem leków przeciwbólowych — z jego niedojrzałych torebek pozyskuje się opium, z którego wyizolowano morfinę, kodeinę, papawerynę i noskapinę. W Polsce jego uprawa podlega ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii: legalnie wolno uprawiać wyłącznie odmiany niskomorfinowe (tzw. mak niskomorfinowy, do celów spożywczych i nasiennych), a i to na podstawie zezwolenia wójta i umowy kontraktacyjnej. Dla zielarza mak lekarski to nie jest roślina do samodzielnego przerabiania — jedynym surowcem, z którym ma legalnie do czynienia, są dojrzałe nasiona (mak niebieski), praktycznie pozbawione alkaloidów. Wszystkie preparaty alkaloidowe (morfina, kodeina, papaweryna) są lekami wydawanymi wyłącznie na receptę, produkowanymi przemysłowo z surowca kontraktowanego. Makówki, słoma makowa i mleczko makowe są w Polsce nielegalne do pozyskiwania i posiadania.
Roślina jednoroczna, wysokości 60–150 cm, o prostej, słabo rozgałęzionej łodydze, całej sinozielonej (siwej) od woskowego nalotu i zwykle nagiej lub tylko rzadko szczeciniasto owłosionej — to główna cecha odróżniająca ją od maku polnego, który jest zielony i gęsto owłosiony odstającymi szczecinkami. Liście duże, siwozielone, nagie, siedzące i obejmujące łodygę sercowatą nasadą (górne wyraźnie amplexicaulne — obejmujące), podłużnie jajowate, zatokowo ząbkowane lub klapowane, o brzegu grubo, nierówno ząbkowanym. Kwiaty pojedyncze, bardzo duże (średnicy 6–12 cm), osadzone na długich, wzniesionych szypułkach, w pąku zwisające; płatki 4, szeroko odwrotnie jajowate, białe, liliowe, różowe, fioletowe lub czerwone, u nasady zwykle z ciemnofioletową lub czarną plamą. Pręciki liczne, o białawych lub fioletowych nitkach. Owoc — duża, kulista lub jajowatobeczułkowata torebka („makówka”) średnicy 3–7 cm, naga i sina, zwieńczona płaską, promienistą tarczą znamion (8–15 promieni), otwierająca się przy dojrzewaniu drobnymi otworkami (porami) pod tarczą; u odmian tzw. zamkniętych pory nie powstają. Nasiona liczne, nerkowate, drobne, siwoniebieskie, białe lub szare, o powierzchni siateczkowanej. Cała roślina po zranieniu wydziela biały sok mleczny, zasychający na brunatno. Korzeń palowy, dość płytki.
W Polsce wyłącznie roślina uprawna i przejściowo dziczejąca (efemerofit) — spotykana jako zdziczała na przychaciach, wysypiskach, przy budynkach gospodarczych i na miedzach w pobliżu dawnych upraw, nigdy jako trwały składnik naszej flory. Pochodzenie: rejon śródziemnomorski i Azja Mniejsza, w formie dzikiej (Papaver setigerum) nad Morzem Śródziemnym. Uprawiany na Lubelszczyźnie, Opolszczyźnie, Dolnym Śląsku i Kujawach, głównie na nasiona. Surowiec farmaceutyczny do produkcji alkaloidów pochodzi z kontraktowanych upraw przemysłowych (Australia, Turcja, Hiszpania, Francja, Węgry), nie z rynku zielarskiego.
Stanowisko słoneczne, otwarte, ciepłe. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka i zasobna, dobrze uwilgotniona, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5) — najlepiej lessy, czarnoziemy i dobre gleby pszenne; gleby lekkie, piaszczyste i kwaśne dają plon nikły. Wymaga równomiernej wilgotności w okresie rozwoju rozety i strzelania w pęd, źle znosi suszę i skorupę glebową. Siew wczesnowiosenny, bezpośrednio do gruntu (mak źle znosi przesadzanie — korzeń palowy). Siewki znoszą lekkie przymrozki; roślina jednoroczna, nie zimuje. UWAGA PRAWNA: w Polsce wolno uprawiać wyłącznie mak niskomorfinowy, na podstawie zezwolenia wójta/burmistrza i umowy kontraktacyjnej, w ramach limitów wojewódzkich; uprawa maku wysokomorfinowego jest przestępstwem, podobnie jak uprawa maku ozdobnego z rodzaju Papaver somniferum bez zezwolenia. Nie dotyczy to maku polnego (Papaver rhoeas) ani maku wschodniego (Papaver orientale), które nie podlegają reglamentacji.
Nasiona (Papaveris seminis) — jedyny surowiec dostępny legalnie w obrocie, spożywczy i olejowy (olej makowy, Papaveris oleum). Surowce alkaloidowe — słoma makowa (Papaveris fructus immaturi / stramentum) i opium (Opium crudum) — są prekursorami farmaceutycznymi objętymi ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii; ich pozyskiwanie i posiadanie przez osoby prywatne jest w Polsce zabronione. Zioło nie nadaje się do domowego zielarstwa poza kuchennym użyciem nasion.
Nasiona — zbiór w pełnej dojrzałości, w sierpniu (czasem końcem lipca), gdy łodygi zżółkną, liście uschną, a torebki zbrązowieją i przy potrząśnięciu wyraźnie chrzęszczą nasionami. Ścinać makówki lub kosić całą roślinę, dosuszyć w przewiewie i omłócić. Zbiór spóźniony grozi osypaniem nasion przez pory pod tarczą. Zbiór torebek niedojrzałych, nacinanie makówek i pozyskiwanie mleczka makowego są w Polsce zabronione i nie stanowią praktyki zielarskiej — nie należy tego robić w żadnym terminie ani żadnym sposobem.
Sok mleczny (opium) i niedojrzałe torebki: alkaloidy izochinolinowe — morfina, kodeina, tebaina (grupa fenantrenowa) oraz papaweryna, noskapina (narkotyna), narceina (grupa benzyloizochinolinowa); ponadto kwas mekonowy, śluzy, żywice, cukry. Skład alkaloidowy i jego udział zależą od odmiany, klimatu i fazy rozwojowej — w odmianach niskomorfinowych zawartość morfiny jest celowo zredukowana do wartości śladowych. Nasiona: praktycznie pozbawione alkaloidów (możliwe zanieczyszczenie śladowymi ilościami z mleczka przy omłocie), zawierają 40–50% oleju tłuszczowego bogatego w kwas linolowy i oleinowy, białko, błonnik, wapń, magnez, cynk, żelazo, witaminę E i lecytynę. Olej makowy — schnący, o dużym udziale kwasu linolowego.
Do zastosowań zielarskich nadają się WYŁĄCZNIE dojrzałe nasiona — jako produkt spożywczy (masa makowa, makowce, kutia, mak z ziemniakami) i jako źródło oleju makowego tłoczonego na zimno. Żadnych naparów, odwarów, nalewek ani wyciągów z makówek, słomy makowej, łodyg, liści czy soku mlecznego nie wolno sporządzać — to nie jest kwestia ostrożności, lecz prawa karnego i realnego ryzyka śmiertelnego zatrucia. Surowiec alkaloidowy nie nadaje się do samodzielnego stosowania i występuje wyłącznie w preparatach aptecznych: morfina i kodeina — leki na receptę (kodeina także w syropach przeciwkaszlowych i tabletkach złożonych), papaweryna — lek rozkurczowy na receptę. Dawkowanie ustala wyłącznie lekarz. Nie istnieje bezpieczna domowa dawka wyciągu z makówek: zawartość alkaloidów w pojedynczej torebce jest nieprzewidywalna i różni się kilkudziesięciokrotnie zależnie od odmiany i pogody. Kilka makówek zaparzonych „na uspokojenie” może zatrzymać oddech, zwłaszcza u dziecka.
W praktyce zielarskiej maku lekarskiego się nie przerabia — trzeba natomiast umieć go rozpoznać i odróżnić. Cechy diagnostyczne wobec maku polnego: mak lekarski jest sinozielony i nagi (mak polny zielony i gęsto szczeciniasto owłosiony), ma liście obejmujące łodygę sercowatą nasadą (u maku polnego liście pierzastodzielne, nieobejmujące), torebkę dużą, kulistą, nagą (u maku polnego mała, odwrotnie jajowata, też naga, ale wielokrotnie mniejsza), a sok mleczny biały i obfity. Nasiona przechowywać w chłodzie i szczelnie — ze względu na wysoką zawartość oleju schnącego szybko jełczeją, a mak zjełczały ma wyraźnie gorzki, drapiący posmak i nie nadaje się do jedzenia ani do tłoczenia. Mielony mak przechowuje się najwyżej kilka dni; kupować w całości i mielić bezpośrednio przed użyciem. Typowy błąd rynkowy — kupowanie „makówek do dekoracji”: suche makówki maku lekarskiego, mimo sprzedaży w kwiaciarniach jako susz ozdobny, pozostają w świetle prawa słomą makową. Ludowe podawanie odwaru z makówek niemowlętom na sen (znane z dawnej wsi) to praktyka śmiertelnie niebezpieczna — nie należy jej powtarzać ani polecać w żadnej formie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.