Papaver rhoeas
Pospolity chwast zbożowy o szkarłatnych płatkach, których napar działa łagodnie przeciwkaszlowo, powlekająco i uspokajająco.
Mak polny to najbardziej rozpoznawalny chwast polskich pól — czerwony akcent w dojrzewającym zbożu, dziś rzadszy niż dawniej z powodu herbicydów i czyszczenia materiału siewnego. W ziołolecznictwie jego surowcem są wyłącznie płatki korony, zbierane w pełni kwitnienia i suszone bardzo szybko, bo błyskawicznie tracą barwę. Nie zawiera morfiny — jego alkaloidy (przede wszystkim readyna) działają nieporównanie słabiej niż alkaloidy maku lekarskiego i mają charakter łagodnie uspokajający i przeciwkaszlowy, bez ryzyka uzależnienia. Tradycyjnie stosowany w syropach na suchy, męczący kaszel u dzieci oraz jako naturalny barwnik i składnik poprawiający wygląd mieszanek ziołowych. Nadmierne ilości świeżego ziela mogą jednak podrażniać przewód pokarmowy — to nie jest zioło do jedzenia garściami.
Roślina jednoroczna (rzadziej ozima), wysokości 30–80 cm, o wzniesionej, rozgałęzionej łodydze, ZIELONEJ (bez woskowego nalotu) i gęsto pokrytej odstającymi, sztywnymi szczecinkami — to najpewniejsza cecha odróżniająca ją od sinozielonego, nagiego maku lekarskiego. Liście pierzastodzielne do pierzastosiecznych, o odcinkach wąskich, lancetowatych i ostro ząbkowanych, szczeciniasto owłosione; dolne ogonkowe, górne siedzące, ale NIE obejmujące łodygi. Kwiaty pojedyncze, szczytowe, na długich, szczeciniasto owłosionych szypułkach, w pąku zwisające i podnoszące się przed rozkwitem. Płatków 4, szeroko odwrotnie jajowatych, jedwabiście błyszczących, o barwie intensywnie szkarłatnej, u nasady często z czarną plamą, wiotkich i pomarszczonych jak bibuła; kwiat średnicy 5–9 cm, bardzo nietrwały — płatki opadają po 1–2 dniach. Działki kielicha 2, szczeciniaste, odpadające w chwili rozkwitu. Pręciki liczne, o czarnofioletowych pylnikach. Owoc — torebka drobna (1–2 cm), naga, odwrotnie jajowata do prawie kulistej, znacznie szersza u góry niż u dołu, zwieńczona płaską tarczą z 8–18 promieniami znamion, otwierająca się porami pod tarczą. Nasiona bardzo drobne, nerkowate, siwobrunatne, siateczkowane. Cała roślina po zranieniu wydziela biały sok mleczny. Korzeń palowy, cienki.
Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych położeniach górskich. Klasyczny chwast upraw zbożowych (żyto, pszenica), rzepaku i okopowych; rośnie też na ugorach, miedzach, przydrożach, nasypach kolejowych, gruzowiskach, przy płotach i na świeżo poruszonej ziemi. Preferuje gleby żyzne, wapienne i lessowe — na Lubelszczyźnie, Wyżynie Sandomierskiej i Kielecczyźnie bywa masowy. Archeofit, przywleczony do Europy Środkowej wraz z uprawą zbóż. W ostatnich dekadach wyraźnie ustępuje z pól intensywnie chronionych herbicydami, częściej spotykany na obrzeżach, przy drogach i w uprawach ekologicznych.
Stanowisko słoneczne, otwarte. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub lessowa, przepuszczalna, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5) — wskaźnik gleb wapiennych i zasobnych. Znosi umiarkowaną suszę, źle rośnie w cieniu i na glebach kwaśnych, torfowych i podmokłych. Jako roślina jednoroczna nie wymaga mrozoodporności, choć siewki formy ozimej dobrze zimują pod śniegiem. Rozmnaża się wyłącznie z nasion, które zachowują zdolność kiełkowania w glebie przez dziesiątki lat — stąd masowe zakwity po każdym głębszym poruszeniu ziemi. Nie zbierać z pól towarowych (opryski herbicydowe i zaprawy!), z poboczy dróg, torowisk i terenów przemysłowych — kwiaty maku są delikatne i chłoną zanieczyszczenia, a płatki opryskane środkiem chwastobójczym są bezwartościowe i szkodliwe. Zbierać wyłącznie z upraw ekologicznych, ugorów i miedz z dala od ruchu.
płatki korony (Rhoeados flos / Papaveris rhoeados petalum) — jedyny surowiec o realnym zastosowaniu; rzadziej ziele. Nasiona jadalne, ale bez znaczenia leczniczego.
Płatki — od maja do lipca (szczyt czerwiec), w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, najlepiej rano lub przedpołudniem. Zrywać ostrożnie same płatki ze świeżo rozwiniętych kwiatów, nie zgniatając ich w dłoni; kwiat jest jednodniowy, więc trzeba wracać na to samo stanowisko co kilka dni. Nie zbierać do worka foliowego ani nie ubijać — płatki natychmiast zaparzają się i czernieją. Zbiór wkładać luźno do płaskiego koszyka i suszyć tego samego dnia, najlepiej w ciągu godziny od zerwania. Ziele (rzadko używane) — w początkach kwitnienia. Nasiona — w sierpniu, po zbrązowieniu torebek.
Alkaloidy izochinolinowe grupy readyny w niewielkich ilościach — readyna (rhoeadyna), reagenina, izoreadyna, protopina, koptyzyna; NIE zawiera morfiny ani kodeiny. Ponadto antocyjany nadające barwę (głównie mekocyjanina — glikozyd cyjanidyny) i kwas mekonowy, śluzy, garbniki, kwasy organiczne, sole mineralne. Płatki są cenione przede wszystkim za śluzy i antocyjany. Nasiona zawierają olej tłuszczowy o dużym udziale kwasu linolowego, bez alkaloidów.
Napar: 1 łyżeczka suszonych płatków na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie, ostatnią porcję przed snem — przy suchym kaszlu, chrypce i niepokoju. Dla dzieci powyżej 3 lat — połowa dawki, osłodzona miodem. Syrop makowy: świeże płatki przekładać cukrem w słoju i odstawić na kilka dni w cieple, aż puszczą sok, albo zalać płatki wrzątkiem, odstawić na kilka godzin, przecedzić i zagotować z cukrem lub miodem do konsystencji syropu; podawać po łyżeczce kilka razy dziennie przy męczącym, suchym kaszlu. Płukanka: mocniejszy napar (2 łyżeczki na szklankę) do płukania gardła przy stanach zapalnych. W mieszankach — jako składnik ziół piersiowych i wieczornych herbatek uspokajających, zwykle w niewielkim udziale. Nie stosować w dużych ilościach i nie prowadzić długich, wielotygodniowych kuracji — surowiec jest łagodny, ale zawiera alkaloidy i nie jest herbatką do picia bez ograniczeń. Świeżego ziela i soku mlecznego nie spożywać.
Suszenie płatków maku to najtrudniejszy etap i najczęstsze miejsce porażki. Suszyć BARDZO szybko, w cienkiej, luźnej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie lub w suszarce w temperaturze 35–40 °C; płatki suszone wolno, w wilgoci lub w zbyt grubej warstwie ciemnieją, brunatnieją i tracą wartość. Dobry susz zachowuje intensywnie karminową lub ciemnoczerwoną barwę, jest bardzo lekki, kruchy i papierowaty w dotyku; susz brązowy, sczerniały lub szarawy nadaje się wyłącznie do wyrzucenia. Płatki tracą objętość dramatycznie — z pełnego koszyka zostaje garść suszu, dlatego zbiór musi być obfity. Przechowywać w szczelnych, całkowicie nieprzepuszczających światła naczyniach (blaszane puszki, ciemne słoje), najwyżej 12 miesięcy — na świetle barwa blaknie w kilka tygodni. Surowiec jest higroskopijny i przy najmniejszej wilgoci zbryla się i pleśnieje. Odróżnienie od maku lekarskiego (Papaver somniferum) jest obowiązkowe: mak polny jest zielony i szczeciniasto owłosiony, ma liście pierzastodzielne nieobejmujące łodygi i drobną torebkę (1–2 cm); mak lekarski jest sinozielony, nagi, ma liście obejmujące łodygę sercowatą nasadą i wielką, kulistą makówkę (3–7 cm). Zbiór maku lekarskiego z myślą o surowcu leczniczym jest w Polsce nielegalny — nie wolno ich mylić. Mak polny bywa też mylony z makiem wątpliwym (Papaver dubium), który ma kwiaty bledsze, ceglastoczerwone, torebkę wydłużoną, maczugowatą, a szypułki pokryte włoskami przylegającymi, nie odstającymi; ten gatunek jest zbierany rzadziej, ale nie jest szkodliwy. Mieszanki: z prawoślazem, podbiałem, dziewanną i tymiankiem (zioła piersiowe), z melisą, chmielem i lawendą (wieczorne).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.