Evernia prunastri
Krzaczkowaty porost o miękkich, taśmowatych łatkach — słynny „mech dębowy” perfumerii i jeden z najważniejszych alergenów kontaktowych wśród porostów.
Mąkla tarniowa jest w Polsce pospolita — porasta korę dębów, śliw, jabłoni i tarniny miękkimi, rozgałęzionymi kępkami o barwie szarozielonej. Zielarsko znaczy niewiele, ale w przemyśle jest jednym z najcenniejszych surowców naturalnych świata: to słynny „mech dębowy” (oakmoss, mousse de chêne), od stuleci baza i utrwalacz nut zapachowych w perfumerii — bez niego nie istniałaby cała rodzina zapachów szyprowych i fougère. Ten sam surowiec, który dał perfumerii jej najgłębszą, ziemistą nutę, jest zarazem jednym z najczęstszych alergenów kontaktowych w kosmetykach — jego zawartość w produktach jest dziś prawnie ograniczona. To roślina do znania i rozpoznawania, a nie do zbierania na własne kuracje.
Porost krzaczkowaty, przyczepiony do kory jednym punktem, tworzący miękkie, zwisające lub odstające kępki wysokości 3–8 cm, rzadziej do 10 cm. Cecha rozstrzygająca: plecha nie jest obła, lecz WYRAŹNIE SPŁASZCZONA, taśmowata — łatki są płaskie jak wąskie wstążeczki (2–5 mm szerokości), widlasto rozgałęzione, o brzegach nierównych i podwiniętych, w kierunku szczytu zwężające się. Wyraźna dwustronność: górna powierzchnia szarozielona do bladozielonej, matowa, drobno pomarszczona i pobrużdżona siateczką, często z białawymi, mączystymi soraliami rozsianymi po brzegach i powierzchni (mączysty nalot); dolna powierzchnia jest jaśniejsza — biaława, kremowa, bezbarwna, wyraźnie odmienna od górnej. Plecha w dotyku miękka, giętka, wręcz zamszowa — po zwilżeniu miękko sprężysta, po wysuszeniu delikatnie łamliwa, ale nie krucha jak chrobotek. Brak sprężystej białej osi centralnej w środku łatek — to odróżnia mąklę od wszystkich brodaczek. Owocniki (apotecja) brunatnoczerwone, talerzykowate, na brzegach łatek, tworzone rzadko. Zapach: rozcierana plecha, zwłaszcza po zwilżeniu, wydziela charakterystyczny, ciepły, ziemisto-korowy aromat — to on jest źródłem nuty oakmoss. Brak korzeni, łodygi, liści i kwiatów.
Epifit — rośnie na korze drzew i krzewów, głównie liściastych: dębu (stąd nazwa handlowa „mech dębowy”), śliwy, tarniny, jabłoni, brzozy, buka, wierzby, rzadziej na sośnie i świerku, a także na obrobionym drewnie płotów i słupów. W Polsce jest to jeden z pospolitszych porostów krzaczkowatych: występuje w całym kraju, w lasach liściastych i mieszanych, w starych sadach, na alejach przydrożnych, zadrzewieniach śródpolnych, w parkach i na skrajach lasów. Znacznie odporniejszy na zanieczyszczenia powietrza niż brodaczki i granicznik — w latach największego skażenia był jednym z niewielu porostów krzaczkowatych, które utrzymały się na niżu, choć i on ustępował z centrów miast. Surowiec perfumeryjny sprowadzany jest głównie z Europy Południowej — z Bałkanów, Francji i Maroka, gdzie zbiera się go na skalę przemysłową.
Stanowisko widne do umiarkowanie zacienionego, przewiewne, o dobrej wilgotności powietrza — najlepiej rośnie na wolno stojących drzewach, w alejach i starych sadach, gdzie ma dostęp światła i wiatru. Podłożem jest kora drzew, od kwaśnej po lekko zasadową; gatunek jest pod tym względem tolerancyjny. Znosi mrozy i susze — w stanie suchym przechodzi w anabiozę i przetrwa oba, ożywając po deszczu. Umiarkowanie wrażliwy na zanieczyszczenia powietrza: znacznie wytrzymalszy niż brodaczki, ale znika z centrów miast i okolic zakładów przemysłowych. Nie zbierać na cele użytkowe przy drogach, w miastach i w sąsiedztwie przemysłu — plecha filtruje powietrze i kumuluje metale ciężkie, nie mając mechanizmu ich usuwania. Nie zdzierać plech z żywych drzew: pozyskuje się wyłącznie materiał z gałęzi zwalonych przez wiatr lub pochodzących z cięć.
cała plecha (Everniae thallus, dawna nazwa apteczna Lichen quercinus) — dziś surowiec przede wszystkim perfumeryjny i kosmetyczny (absolut i konkret z mchu dębowego), a nie leczniczy. Zielarskie zastosowanie jest historyczne i marginalne: zewnętrznie, antyseptycznie. Gatunek nie jest w Polsce objęty ochroną, ale nie należy do surowców do domowego zbioru na cele lecznicze.
Gatunek nie jest chroniony, więc zbiór jest legalny, ale w praktyce ma sens tylko na cele zapachowe, nie lecznicze. Plechę pozyskuje się przez cały rok, przede wszystkim jesienią i zimą po wichurach — zbiera się wyłącznie plechy z gałęzi już strąconych na ziemię, świeże, jeszcze zielone i sprężyste, oraz materiał z cięć pielęgnacyjnych w sadach. Nigdy nie zdziera się plech z żywych, stojących drzew: odbudowa trwa lata. Zbiór najlepiej prowadzić przy pogodzie wilgotnej lub tuż po deszczu — plecha jest wtedy miękka i odchodzi w całości, nie krusząc się; przy suchej odłamuje się na drobne kawałki. Materiał trzeba od razu oczyścić z kory, mchów i igliwia i rozłożyć do suszenia tego samego dnia, bo wilgotna, zbita plecha pleśnieje w ciągu doby.
Kwasy porostowe (depsydy i depsydony): kwas ewerninowy, kwas usninowy (w mniejszych ilościach niż u brodaczek), atranoryna i chloroatranoryna, kwas divarikatowy — odpowiadają za gorycz i słabe działanie przeciwbakteryjne plechy. Kluczowe dla wartości surowca są jednak związki zapachowe i ich pochodne powstające w trakcie ekstrakcji: atranol i chloroatranol — produkty rozkładu atranoryny i chloroatranoryny, będące jednocześnie nośnikami charakterystycznej nuty zapachowej i głównymi alergenami kontaktowymi mchu dębowego (ich zawartość w kosmetykach jest w Unii Europejskiej ściśle limitowana); ponadto ewerninian metylu i inne estry. Poza tym: polisacharydy porostowe (lichenina, izolichenina), śluzy, gorycze i sole mineralne zaabsorbowane z powietrza.
Mąkla tarniowa nie jest surowcem do samodzielnych kuracji zielarskich — nie ma potwierdzonego, użytecznego działania wewnętrznego, a jej składniki (atranol, chloroatranol) należą do najsilniejszych alergenów kontaktowych wśród surowców roślinnych. Nie sporządzaj z niej naparów ani nalewek do picia. Historyczne zastosowanie zewnętrzne, dla porządku: odwar z plechy (garść suszu na litr wody, gotować kilkanaście minut, odcedzić) do przemywania otarć i drobnych ran, oraz sproszkowana plecha jako zasypka antyseptyczna. Współczesne, sensowne zastosowanie surowca jest zapachowe: wysuszoną, rozdrobnioną plechę macerowano tradycyjnie w alkoholu (nalew 1:10, kilka tygodni w ciemności, wstrząsając co kilka dni), uzyskując gorzko-ziemisty wyciąg używany jako baza i utrwalacz w domowych kompozycjach zapachowych, w saszetkach zapachowych i potpourri. Jeśli szukasz porostu o działaniu leczniczym na gardło i kaszel — sięgnij po płucnicę islandzką, a nie po mąklę. Przy każdej pracy z surowcem noś rękawice.
Rozpoznanie: mąklę tarniową od brodaczek odróżnia się natychmiast dwoma testami. Po pierwsze — kształt: łatki mąkli są PŁASKIE, taśmowate, jak wąskie wstążki, podczas gdy brodaczki mają gałązki obłe, okrągłe w przekroju. Po drugie — oś: rozerwij łatkę; brodaczka ma w środku sprężystą, białą oś centralną, która rozciąga się jak gumka, mąkla nie ma jej wcale. Po trzecie — dwustronność: mąkla ma wierzch szarozielony, a spód wyraźnie jaśniejszy, białawy; brodaczka jest jednakowa ze wszystkich stron. Od mąklika otrębiastego (Pseudevernia furfuracea), z którym mylona jest najczęściej, odróżnia ją: miękka, zamszowa konsystencja (mąklik jest sztywny i chrupiący), jaśniejszy, białawy spód (mąklik ma spód CIEMNY, czarniawy do brunatnego) oraz mączyste soralia zamiast gęstych, otrębiastych izydiów na wierzchu. To rozróżnienie ma znaczenie handlowe: „oakmoss” to mąkla, „treemoss” to mąklik, i w perfumerii są to dwa różne surowce. Suszenie: rozłożyć luźno, cienką warstwą, w cieniu i przewiewie, w temperaturze pokojowej — nie powyżej 40 °C, bo lotne związki zapachowe ulatniają się, a kwasy porostowe rozkładają. Zbita w kupkę plecha pleśnieje w ciągu doby. Dobry surowiec: sprężysty, jasnoszarozielony, o wyraźnym ziemisto-korowym zapachu przy rozcieraniu; zły: brunatny, kruszący się, bez zapachu. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach — surowiec traci nutę zapachową w ciągu roku. Najważniejsza rada warsztatowa: pracuj w rękawicach i nie wcieraj wyciągu w skórę bez próby uczuleniowej.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.