Mąklik otrębiasty

Opis

Mąklik otrębiasty to najpospolitszy z naszych porostów krzaczkowatych rosnących na drzewach iglastych — sztywne, szare kępki o powierzchni gęsto pokrytej wypustkami, jakby posypanej otrębami, i o charakterystycznym, zdradzającym gatunek czarnym spodzie. W perfumerii znany jest jako „treemoss” (mousse d'arbre) i bywa mylony z mchem dębowym, choć to inny surowiec o twardszej, żywiczno-dymnej nucie; oba są cenionymi utrwalaczami zapachu i oba należą do najsilniejszych alergenów kontaktowych w kosmetyce. Zielarsko mąklik znaczy niewiele: jego wartość to zawartość kwasów porostowych o działaniu antyseptycznym, wykorzystywana dawniej wyłącznie zewnętrznie. Dawniej używano go też do pudrowania peruk i — w czasach niedostatku — jako dodatku do chleba.

Wygląd

Porost krzaczkowaty, przyczepiony do kory jednym punktem, tworzący sztywne, odstające lub krótko zwisające kępki wysokości 3–10 cm. Plecha SPŁASZCZONA, taśmowata — łatki płaskie, wstążkowate (2–6 mm szerokości), widlasto rozgałęzione, o brzegach nierównych i często podwiniętych ku dołowi, w dotyku sztywne, chrupiące, wręcz kruche (znacznie twardsze niż miękka, zamszowa mąkla tarniowa). Cecha rozstrzygająca pierwsza: górna powierzchnia jest szara do popielatoszarej, gęsto pokryta drobnymi, brodawkowatymi wyrostkami — izydiami — nadającymi jej wygląd i szorstkość powierzchni posypanej otrębami (stąd nazwa gatunkowa); powierzchnia sprawia wrażenie ziarnistej, chropowatej. Cecha rozstrzygająca druga: dolna powierzchnia jest CIEMNA — czarna do czarnobrunatnej, matowa, wyraźnie kontrastująca z szarym wierzchem; to najpewniejsza cecha odróżniająca mąklika od mąkli tarniowej, która ma spód białawy. Wewnątrz łatek brak sprężystej osi centralnej (odróżnia od brodaczek). Owocniki (apotecja) brunatne, talerzykowate, tworzone bardzo rzadko. Rozcierana plecha wydziela suchy, żywiczno-dymny, korowy zapach. Brak korzeni, łodygi, liści i kwiatów.

Gdzie rośnie

Epifit — rośnie na korze i gałęziach drzew, głównie iglastych: sosny, świerka, jodły, modrzewia, rzadziej na drzewach liściastych (brzoza, dąb) i na obrobionym drewnie oraz na skałach krzemianowych. W Polsce jest to jeden z najpospolitszych porostów krzaczkowatych — występuje w całym kraju, od nizin po góry: w borach sosnowych i świerkowych, na obrzeżach lasów, w zadrzewieniach, na pojedynczych drzewach na otwartych przestrzeniach, w górach na kosodrzewinie. Znacznie odporniejszy na zanieczyszczenia powietrza niż brodaczki — utrzymał się w czasach największego skażenia i jest dziś jednym z pierwszych porostów krzaczkowatych powracających na tereny, gdzie powietrze się poprawiło. Surowiec perfumeryjny pozyskuje się przemysłowo głównie w Europie Południowej i Środkowej — na Bałkanach, we Francji, w Maroku.

Warunki

Stanowisko widne, dobrze naświetlone i przewiewne — mąklik jest światłolubny i najlepiej rośnie na drzewach wolno stojących, na skrajach lasów i w rzadkich drzewostanach. Podłożem jest kwaśna kora drzew iglastych (rzadziej liściastych) i podłoża krzemianowe; nie znosi kory zeutrofizowanej pyłem wapiennym. Odporny na susze i mrozy: w stanie suchym przechodzi w anabiozę i wytrzymuje zarówno letni skwar, jak i tęgi mróz górski, wracając do życia po deszczu lub mgle. Stosunkowo tolerancyjny wobec zanieczyszczeń powietrza jak na porost krzaczkowaty, ale i on kumuluje z powietrza metale ciężkie i siarkę — z tego względu jest wykorzystywany w badaniach bioindykacyjnych jako naturalny filtr. Nie zbierać na cele użytkowe z okolic dróg, miast, hut i elektrowni. Nie zdzierać plech z żywych drzew: pozyskuje się wyłącznie materiał z gałęzi zwalonych przez wiatr, okiść lub z cięć pielęgnacyjnych.

Surowiec

cała plecha (Pseudeverniae thallus, dawniej Lichen furfuraceus) — dziś surowiec przede wszystkim perfumeryjny (absolut i konkret „treemoss”), a nie leczniczy. Zastosowanie zielarskie jest historyczne i ograniczone do stosowania zewnętrznego, antyseptycznego. Gatunek nie jest w Polsce objęty ochroną, ale nie należy do surowców do domowych kuracji.

Termin zbioru

Gatunek nie jest chroniony, więc zbiór jest legalny, ale sensowny wyłącznie na cele zapachowe, nie lecznicze. Plechę pozyskuje się przez cały rok, głównie jesienią i zimą po wichurach i okiściach — z gałęzi już strąconych na ziemię, świeżych, jeszcze szarozielonych i sprężystych, oraz z pozostałości po pozyskaniu drewna. Zbiór najlepiej prowadzić przy pogodzie wilgotnej lub tuż po deszczu: sucha plecha mąklika jest krucha i rozsypuje się na drobne kawałki, wilgotna daje się zdjąć w całości. Materiał oczyszcza się w terenie z kory, igliwia i mchów i rozkłada do suszenia jeszcze tego samego dnia — zbita, wilgotna plecha pleśnieje w ciągu doby.

Skład chemiczny

Kwasy porostowe (depsydy i depsydony): atranoryna i chloroatranoryna (główne składniki kory, dają szarą barwę plechy), kwas fizodowy i kwas olivetorowy, kwas usninowy w niewielkich ilościach — odpowiadają za gorycz i umiarkowane działanie przeciwbakteryjne. Kluczowe dla wartości surowca są związki zapachowe i produkty przemian atranoryn powstające w trakcie ekstrakcji: atranol i chloroatranol — jednocześnie nośniki charakterystycznej nuty „treemoss” i główne alergeny kontaktowe surowców porostowych (ich zawartość w kosmetykach jest w Unii Europejskiej ściśle limitowana). Ponadto: polisacharydy porostowe (lichenina, izolichenina), śluzy, gorycze oraz metale ciężkie i pierwiastki śladowe pobrane z opadu atmosferycznego — plecha, żywiąc się wyłącznie tym, co przyniesie powietrze, działa jak filtr.

Właściwości

• Zielarsko mąklik ma znaczenie marginalne i nie należy mu przypisywać właściwości, których nie ma. Realne działania: kwasy porostowe (atranoryna, kwas fizodowy, śladowy kwas usninowy) wykazują umiarkowane działanie przeciwbakteryjne wobec bakterii Gram-dodatnich i antyseptyczne — na tej podstawie w medycynie ludowej stosowano plechę zewnętrznie, w zasypkach na rany i w odwarach do przemywań. Polisacharydy działają powlekająco i osłaniająco na błony śluzowe, a gorycze porostowe pobudzają wydzielanie soków trawiennych. Prawdziwe znaczenie gatunku jest przemysłowe: absolut i konkret „treemoss” to jeden z podstawowych naturalnych utrwalaczy zapachu w perfumerii — nuta sucha, żywiczno-dymna, korowa, twardsza i mniej ziemista niż u mchu dębowego; przedłuża trwałość kompozycji i buduje bazę zapachów szyprowych i fougère. Historycznie: mąklikiem barwiono wełnę na kolory brunatne i rdzawe, sproszkowaną plechą pudrowano peruki w XVII i XVIII wieku, a w latach głodu w Europie Środkowej i na Bałkanach mielono go i dodawano do mąki chlebowej. Współcześnie jest też cennym gatunkiem bioindykacyjnym.

Zastosowanie

Mąklik otrębiasty NIE jest surowcem do samodzielnych kuracji zielarskich. Nie ma potwierdzonego, użytecznego działania wewnętrznego, nie ma ustalonego dawkowania, a zawarte w nim atranol i chloroatranol należą do najsilniejszych alergenów kontaktowych wśród surowców roślinnych — nie sporządzaj z niego naparów ani nalewek do picia. Historyczne zastosowanie zewnętrzne, dla porządku: odwar z plechy (garść suszu na litr wody, gotować kilkanaście minut, odcedzić) do przemywania otarć i drobnych ran; sproszkowana, sucha plecha jako zasypka antyseptyczna. Współczesne, sensowne zastosowanie jest zapachowe: wysuszoną i rozdrobnioną plechę macerowano w alkoholu (nalew ok. 1:10, kilka tygodni w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni), uzyskując wyciąg o suchej, żywiczno-dymnej nucie, używany jako baza i utrwalacz w domowych kompozycjach zapachowych, w saszetkach i potpourri. Jeśli szukasz porostu do stosowania wewnętrznego — właściwym i legalnym surowcem jest płucnica islandzka (Cetraria islandica), a nie mąklik. Przy każdej pracy z surowcem pracuj w rękawicach.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie i najczęstsza pomyłka. Mąklik otrębiasty vs mąkla tarniowa (Evernia prunastri) — to najważniejsza para do rozróżnienia, bo w perfumerii są to dwa różne surowce („treemoss” i „oakmoss”), a w naturze rosną obok siebie. Trzy cechy rozstrzygające: (1) SPÓD — mąklik ma spód CIEMNY, czarny do czarnobrunatnego, mąkla ma spód BIAŁAWY, kremowy; odwróć łatkę i sprawa jest przesądzona; (2) KONSYSTENCJA — mąklik jest sztywny, chrupiący, kruchy, mąkla miękka i zamszowa; (3) POWIERZCHNIA — mąklik ma wierzch gęsto pokryty brodawkowatymi izydiami, chropowaty jak posypany otrębami, mąkla ma gładszy, drobno pomarszczony wierzch z mączystymi soraliami. Dodatkowo: mąklik rośnie głównie na iglakach, mąkla na liściastych. Od brodaczek odróżnia mąklika brak sprężystej białej osi centralnej i płaski, taśmowaty (nie obły) przekrój łatek — rozerwij łatkę i sprawdź. Suszenie: rozłożyć luźno cienką warstwą w cieniu i przewiewie, w temperaturze pokojowej, nie powyżej 40 °C — wyższa temperatura ulatnia związki zapachowe i rozkłada kwasy porostowe. Zbita, wilgotna plecha pleśnieje od środka w ciągu doby. Dobry surowiec: sprężysty, popielatoszary z czarnym spodem, o wyraźnym, suchym, żywiczno-dymnym zapachu przy rozcieraniu; zły: zbrunatniały, rozsypujący się w pył, bez zapachu. Przechowywać szczelnie, w ciemności — nuta zapachowa zanika w ciągu roku. Rada warsztatowa najważniejsza: rękawice. Ten surowiec uczula częściej niż jakiekolwiek zioło, z którym pracujesz.

Przeciwwskazania