Manuka

Opis

Manuka to krzew z rodziny mirtowatych, rosnący dziko w Nowej Zelandii i południowo-wschodniej Australii, znany na świecie przede wszystkim jako roślina miododajna — z jej kwiatów pszczoły wytwarzają miód manuka, wyróżniający się wysoką zawartością metyloglioksalu (MGO) i wyjątkową aktywnością przeciwbakteryjną, także wobec szczepów opornych. Drugim ważnym surowcem jest olejek eteryczny destylowany z liści i gałązek, bogaty w triketony (leptospermon i pokrewne), o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybiczym i przeciwzapalnym silniejszym niż olejek z drzewa herbacianego wobec bakterii Gram-dodatnich. Maorysi od stuleci stosowali napar z liści na gorączkę i dolegliwości układu moczowego, korę na ból, a dym z gałązek do dezynfekcji. W Polsce manuka jest rośliną wyłącznie importowaną — dostępną jako miód, olejek eteryczny i sporadycznie susz liściowy.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko o wysokości zwykle 2–5 m (w skrajnych warunkach do 15 m), o gęstym, sztywnym, szeroko rozgałęzionym pokroju i cienkich, wzniesionych pędach. Kora czerwonobrunatna do szarej, u starszych okazów odchodząca długimi, podłużnymi pasami i płatami — charakterystyczna cecha rozpoznawcza. Liście drobne (5–20 mm), skrętoległe, gęsto pokrywające pędy, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, sztywne, skórzaste, lancetowate do wąskoeliptycznych, zakończone ostrym, kłującym wierzchołkiem (ukłucie w dłoń przy chwyceniu gałązki jest cechą diagnostyczną — odróżnia manukę od pokrewnej kanuki, Kunzea ericoides, o liściach miękkich i nieostrych); po roztarciu wydzielają silny, korzenno-balsamiczny, mirtowy zapach, a pod światło widać w blaszce prześwitujące punkty — zbiorniki olejku eterycznego. Kwiaty pojedyncze, siedzące w kątach liści, promieniste, o średnicy 8–15 mm, o 5 wolnych, okrągławych, białych (rzadziej różowych lub czerwonych u odmian ozdobnych) płatkach i licznych, krótkich pręcikach otaczających ciemny, tarczkowaty dysk w środku kwiatu. Owoc to drewniejąca, kulista do dzwonkowatej torebka o średnicy 4–7 mm, pękająca 5 klapami, utrzymująca się na pędzie długo po dojrzeniu i uwalniająca bardzo drobne nasiona. Korzeń rozgałęziony, z licznymi korzeniami bocznymi, dobrze wiążący glebę.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Nowej Zelandii (obie wyspy, od poziomu morza po tereny górskie) oraz południowo-wschodniej Australii i Tasmanii. Rośnie jako roślina pionierska na terenach otwartych, wrzosowiskach, wypalonych zboczach, obrzeżach lasów, torfowiskach, wydmach i nieużytkach — pierwsza zasiedla gleby ubogie i zniszczone. W Nowej Zelandii tworzy rozległe zarośla (manuka scrubland), które są podstawą przemysłu miodowego. W Polsce nie występuje dziko ani w uprawie towarowej; uprawiana bywa jedynie jako roślina doniczkowa/kubełkowa w kolekcjach. Do Polski trafia w postaci miodu (importowanego z Nowej Zelandii, z certyfikatem MGO/UMF) oraz olejku eterycznego destylowanego na miejscu w Nowej Zelandii.

Warunki

Stanowisko słoneczne, otwarte, przewiewne. Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub żwirowa, uboga w składniki pokarmowe, o odczynie kwaśnym (pH ok. 4,5–6,0) — roślina wapniolubna nie jest; wapnowanie i nawożenie azotem jej szkodzą. Znosi suszę, wiatr i zasolenie powietrza (rośnie na wybrzeżach), nie znosi zastoin wody ani ciężkich, zlewnych gleb. Mrozoodporność ograniczona — wytrzymuje krótkie, lekkie przymrozki (mniej więcej do −5…−8 °C), ale polskiej zimy w gruncie nie przeżyje. W Polsce możliwa wyłącznie uprawa pojemnikowa: latem na zewnątrz, na zimę do chłodnego, jasnego pomieszczenia o temperaturze kilku stopni powyżej zera. Podlewać wodą miękką, bezwapienną. W polskich warunkach roślina nie wyda surowca o wartości handlowej — surowiec się kupuje, nie uprawia.

Surowiec

liść i gałązki jako źródło olejku eterycznego (Leptospermi aetheroleum), miód manuka (produkt pszczeli z nektaru kwiatów, standaryzowany na MGO/UMF), pomocniczo susz liściowy do naparów

Termin zbioru

Liście i gałązki do destylacji olejku — ścinane w Nowej Zelandii przez cały rok, ale najwyższą zawartość triketonów daje surowiec zbierany w porze suchej, z młodych, ulistnionych pędów; destylację z parą wodną prowadzi się jak najszybciej po ścięciu. Miód manuka — pszczoły zbierają nektar w okresie kwitnienia (na półkuli południowej: listopad–luty, czyli tamtejsze lato); kwitnienie pojedynczego drzewostanu trwa zaledwie 2–6 tygodni, co czyni miód surowcem sezonowym i limitowanym; miód dojrzewa i „nabiera” MGO w czasie przechowywania — zawartość metyloglioksalu rośnie przez kilka–kilkanaście miesięcy od zbioru wskutek przemiany dihydroksyacetonu z nektaru. Liście do naparu — zbierane z młodych pędów, suszone w cieniu. Uwaga: w polskich warunkach żadnego z tych surowców nie da się pozyskać samodzielnie.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny z liści: β-triketony — leptospermon, izoleptospermon, flawezon (frakcja triketonowa jest markerem jakości olejku i odpowiada za jego najsilniejsze działanie przeciwbakteryjne; olejki z rejonu East Cape Nowej Zelandii mają jej najwięcej), obok tego seskwiterpeny (kadinen, kalamenen, kariofilen), monoterpeny (pinen, cymen, linalol), estry. W przeciwieństwie do olejku tea tree (Melaleuca) manuka zawiera niewiele terpinen-4-olu. Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, olejek eteryczny. Miód manuka: metyloglioksal (MGO) powstający z dihydroksyacetonu obecnego w nektarze — główny czynnik przeciwbakteryjny (tzw. aktywność nieperoksydowa, oznaczana jako UMF lub MGO w mg/kg), leptozyna, nadtlenek wodoru (jak w każdym miodzie), fenole, flawonoidy, cukry inwertowane.

Właściwości

• Olejek: silnie przeciwbakteryjny, zwłaszcza wobec bakterii Gram-dodatnich (gronkowce, w tym szczepy metycylinooporne, paciorkowce, maczugowce odpowiadające za zapach potu) — pod tym względem przewyższa olejek z drzewa herbacianego; przeciwgrzybiczy (drożdżaki, dermatofity), przeciwzapalny, przeciwświądowy, przeciwwirusowy (badania in vitro), gojący, dezodoryzujący. Miód manuka: przeciwbakteryjny w sposób niezależny od nadtlenku wodoru (działa także po neutralizacji katalazy przez enzymy rany), przyspiesza gojenie ran, oparzeń i owrzodzeń, działa osmotycznie i przeciwzapalnie, wspomaga leczenie odleżyn i trudno gojących się ran (miody medyczne o certyfikowanej sterylizacji są zarejestrowanymi wyrobami medycznymi), łagodzi ból gardła i nieżyty górnych dróg oddechowych, tradycyjnie stosowany przy dolegliwościach żołądkowych i przy zakażeniu Helicobacter pylori (dane niejednoznaczne). Napar z liści (tradycja maoryska): napotny, przeciwgorączkowy, moczopędny, ściągający, stosowany przy dolegliwościach dróg moczowych i biegunkach.

Zastosowanie

Olejek eteryczny — wyłącznie zewnętrznie i zawsze rozcieńczony w oleju bazowym (zwyczajowo kilka procent olejku w oleju roślinnym): do wcierania w zmiany skórne, na trądzik, grzybicę stóp i paznokci, na ukąszenia i drobne stany zapalne skóry; do inhalacji parowych i dyfuzorów przy nieżytach dróg oddechowych; jako dodatek do preparatów do higieny jamy ustnej i dezodorantów. Nie stosować doustnie. Przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na przedramieniu. Nie stosować nierozcieńczonego olejku na skórę. Miód manuka — doustnie: 1 łyżeczka 1–3 razy dziennie, trzymana chwilę w ustach i powoli połykana (ból gardła, kaszel, nieżyt), najlepiej na czczo lub między posiłkami; nie rozpuszczać w gorącym płynie (temperatura powyżej ok. 40 °C niszczy część aktywności). Zewnętrznie na rany: stosować wyłącznie miód medyczny (sterylizowany radiacyjnie, przeznaczony do ran), nakładany na opatrunek — miód spożywczy nie jest jałowy i nie nadaje się na otwarte rany. Napar z liści: 1 łyżeczka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie. Wybór miodu: kierować się wartością MGO (mg/kg) lub UMF — niskie oznaczenia (np. MGO 100) to miód „kuchenny”, wyższe (MGO 400 i więcej) to preparat do zastosowań terapeutycznych; cena rośnie skokowo, a rynek jest pełen podróbek.

Uwagi dla zielarza

Olejek: kupować wyłącznie 100% olejek z Leptospermum scoparium z Nowej Zelandii, z podanym pochodzeniem i najlepiej z certyfikatem analizy (GC-MS) potwierdzającym zawartość triketonów — to one, a nie sam gatunek, decydują o sile działania; olejki z regionu East Cape są najbardziej cenione. Przechowywać w ciemnej butelce, w chłodzie, szczelnie zamknięte; olejki mirtowate utleniają się i tracą aktywność, a utlenione łatwiej uczulają. Miód: prawdziwy miód manuka ma certyfikat MGO lub UMF, numer partii i informację o nowozelandzkim pochodzeniu; jest gęsty, kremowy, ciemniejszy niż większość miodów, o charakterystycznym, lekko wilgotno-ziemistym, mineralnym posmaku. Podrabianie miodu manuka jest zjawiskiem masowym — na świecie sprzedaje się go wielokrotnie więcej, niż Nowa Zelandia jest w stanie wyprodukować; tani „miód manuka” bez oznaczenia MGO to niemal na pewno zwykły miód wielokwiatowy. Nie przegrzewać miodu i nie dodawać do wrzątku. Typowe błędy: mylenie manuki z drzewem herbacianym (Melaleuca alternifolia) — to inne gatunki o innym składzie; mylenie z kanuką (Kunzea ericoides) — kanuka ma liście miękkie, nieostre, drobniejsze kwiaty w skupieniach i inny profil olejku (choć też jest cennym surowcem); stosowanie miodu spożywczego na otwarte rany. Dobrze łączy się: olejek manuka z olejkiem lawendowym (skóra, gojenie) i z eukaliptusowym (drogi oddechowe); miód manuka z sokiem z cytryny i imbirem (gardło).

Przeciwwskazania