Marzanka wonna

Opis

Marzanka wonna to niewielka bylina runa żyznych lasów liściastych, tworząca zwarte, jasnozielone dywany. Świeża roślina jest niemal bezwonna — charakterystyczny zapach świeżo skoszonego siana pojawia się dopiero podczas więdnięcia i suszenia, gdy z glikozydów uwalnia się kumaryna. W ziołolecznictwie ceniona jako łagodny środek uspokajający, przeciwskurczowy i wspomagający krążenie żylne i limfatyczne. W Europie Zachodniej znana głównie jako składnik majowego ponczu (Maiwein). Surowiec silnie działający — kumaryna w większych dawkach jest hepatotoksyczna, więc dawki i czas kuracji muszą być umiarkowane.

Wygląd

Bylina wysokości 15–30 cm, tworząca łany dzięki cienkim, płożącym rozłogom. Łodyga wzniesiona, pojedyncza, wyraźnie czterokanciasta, naga lub z drobnymi szczecinkami na kantach, nierozgałęziona. Liście siedzące, lancetowate do odwrotnie lancetowatych, o brzegu szorstkim od drobnych ząbków skierowanych ku przodowi, z pojedynczym nerwem głównym, ustawione w okółkach po 6–9 sztuk — okółek przypomina gwiazdę. Kwiatostan wierzchotkowaty, luźny, na szczycie łodygi. Kwiaty drobne, białe, o czterodzielnej, lejkowatej koronie, silnie pachnące. Owoc rozłupnia rozpadająca się na dwie kuliste rozłupki gęsto pokryte haczykowatymi szczecinkami, czepliwe. Kłącze cienkie, pełzające, rozgałęzione.

Gdzie rośnie

W Polsce dość pospolita na całym niżu i w niższych położeniach górskich, po regiel górny. Gatunek typowy dla żyznych buczyn i grądów — jest rośliną wskaźnikową siedlisk lasów liściastych na glebach zasobnych w próchnicę i wapń. Rośnie w cienistym runie, często w zwartych, jednogatunkowych płatach. Unika lasów iglastych, gleb kwaśnych i suchych.

Warunki

Stanowisko cieniste i półcieniste — w pełnym słońcu więdnie i nie wytwarza łanów. Gleba próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża, wilgotna, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). W pełni mrozoodporna. W uprawie doskonale nadaje się na okrywową roślinę pod drzewa liściaste. Nie zbierać z poboczy dróg leśnych opryskiwanych, z okolic zwałek i z runa lasów miejskich.

Surowiec

ziele (Asperulae herba, dawniej Galii odorati herba)

Termin zbioru

Ziele — maj i początek czerwca, w okresie pełnego kwitnienia lub tuż przed nim, gdy zawartość glikozydów kumarynowych jest najwyższa. Ścinać całe pędy nożem lub sierpem kilka centymetrów nad ziemią, nie wyrywając kłącz — łan odnowi się w kolejnym roku. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Po ścięciu ziele przez kilka godzin podwiędza się w cieniu, dopiero wtedy rozwija się pełny aromat.

Skład chemiczny

Glikozydy kumarynowe — przede wszystkim melilotozyd (glikozyd kwasu o-kumarowego), z którego podczas więdnięcia i suszenia enzymatycznie uwalnia się wolna kumaryna, nadająca surowcowi zapach siana. Ponadto irydoidy (asperulozyd, monotropeina), garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze, śladowe ilości olejku eterycznego, sole mineralne. Zawartość kumaryny w surowcu jest zmienna i zależy od stanowiska oraz sposobu suszenia.

Właściwości

• Uspokajająco i lekko nasennie — tradycyjnie stosowana przy bezsenności, nerwicy i stanach napięcia. Przeciwskurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych. Wspomaga krążenie żylne i limfatyczne, uszczelnia i wzmacnia ściany naczyń, zmniejsza obrzęki limfatyczne — działanie zbliżone do nostrzyka. Lekko moczopędnie i żółciopędnie. Irydoidy działają przeciwzapalnie. Zewnętrznie stosowana pomocniczo przy żylakach, stłuczeniach i trudno gojących się ranach. Wbrew popularnym przekonaniom marzanka nie jest środkiem przeciwzakrzepowym — kumarina nie ma działania antykoagulacyjnego, mają je dopiero dikumarole powstające w źle wysuszonym, spleśniałym surowcu.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 1 szklankę wieczorem (uspokajająco) lub do 2 szklanek dziennie w kuracji na krążenie żylne. Nie przekraczać ok. 3 g suszu na dobę i nie stosować kuracji dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — ze względu na kumarynę. Nalewka: 1 część ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, 10–20 kropli 2 razy dziennie. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę) do okładów na obrzęki i stłuczenia. Tradycyjny majowy poncz: garść podwiędłego ziela zanurzyć na 20–30 minut w białym winie, wyjąć przed podaniem — dłuższa maceracja daje zbyt wysokie stężenie kumaryny i skutkuje bólem głowy.

Uwagi dla zielarza

Ziele przed suszeniem koniecznie podwiędzić kilka godzin w cieniu — dopiero enzymatyczne uwolnienie kumaryny daje właściwy aromat. Suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie. Kluczowy błąd to suszenie w grubej warstwie lub w wilgoci: surowiec pleśnieje, a z kumaryny powstaje dikumarol o silnym działaniu przeciwzakrzepowym — takie ziele jest niebezpieczne i nadaje się wyłącznie do wyrzucenia. Dobry susz jest jasnozielony, o czystym zapachu świeżego siana, bez stęchłej nuty. Przechowywać maksymalnie rok, szczelnie, w ciemności — aromat szybko ulatnia się. Marzanka dobrze łączy się z melisą i chmielem (uspokajająco) oraz z nostrzykiem, ruszczykiem i kasztanowcem (krążenie żylne). Odróżnianie: pokrewne przytulie (czepna, pospolita, właściwa) mają liście w okółkach o innej liczbie, są czepne lub żółtokwiatowe i nie pachną kumaryną po zwiędnięciu — to najpewniejsza cecha diagnostyczna marzanki. Zbierać wyłącznie z rozpoznanych, czystych łanów w buczynie.

Przeciwwskazania