Pistacia lentiscus
Śródziemnomorski krzew, którego żywica (mastyks z Chios) jest klasycznym surowcem na dolegliwości żołądkowe, zakażenie Helicobacter pylori i higienę jamy ustnej.
Pistacja kleista to wiecznie zielony krzew z rodziny nanerczowatych, rosnący w całym basenie Morza Śródziemnego. Surowcem leczniczym jest jednak nie ziele, lecz żywica — mastyks — wyciekająca po nacięciu kory i zastygająca w postaci przezroczystych, żółtawych „łez”. Prawdziwy mastyks handlowy pochodzi niemal wyłącznie z jednej wyspy: greckiej Chios, gdzie od starożytności uprawia się szczególną odmianę krzewu (var. chia), a technologia pozyskiwania żywicy wpisana jest na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO i chroniona nazwą pochodzenia. Mastyks od czasów Dioskuridesa stosowano na dolegliwości żołądkowe i do żucia dla świeżego oddechu — stąd angielskie „to masticate”. Współczesne badania potwierdzają jego działanie przeciwbakteryjne wobec Helicobacter pylori, przeciwzapalne w chorobie wrzodowej i chorobie Leśniowskiego-Crohna oraz przeciwpróchnicze. Do Polski trafia jako łezki żywicy, proszek, kapsułki, olejek eteryczny i guma do żucia.
Wiecznie zielony, gęsty, silnie rozgałęziony krzew wysokości 1–3 m (w uprawie na Chios utrzymywany niżej, wyjątkowo do 5–7 m), o pokroju kulistym lub rozłożystym, często wielopniowy. Kora szara do brunatnej, u młodych pędów czerwonawa; po nacięciu wypływa lepka, aromatyczna żywica zastygająca w kropelki. Liście skrętoległe, skórzaste, wiecznie zielone, parzystopierzaste (2–6 par listków) — cecha diagnostyczna, bo blaszka kończy się parą listków, bez listka szczytowego (u podobnej pistacji terpentynowej, Pistacia terebinthus, liście są nieparzystopierzaste i roślina zrzuca liście na zimę); listki podłużne do eliptycznych (1–5 cm), całobrzegie, tępe lub wycięte na szczycie, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, o wyraźnie oskrzydlonej (uskrzydlonej) osi liścia — kolejna cecha rozpoznawcza. Roślina dwupienna. Kwiaty drobne, bezpłatkowe, zebrane w gęste, wzniesione grona (wiechokształtne skupienia) w kątach liści; kwiaty męskie czerwonawe z wyraźnymi pręcikami, żeńskie zielonkawe, niepozorne. Owoc to drobny, kulisty pestkowiec o średnicy 4–6 mm, początkowo czerwony, w pełnej dojrzałości czarny. Korzeń mocny, głęboki, dobrze wiążący suche zbocza i skały. Cała roślina po roztarciu wydziela żywiczno-terpentynowy zapach.
Gatunek rodzimy dla basenu Morza Śródziemnego — od Portugalii i Hiszpanii, przez Włochy, Grecję, wyspy Morza Egejskiego, po Turcję, Bliski Wschód i północną Afrykę; rośnie także na Wyspach Kanaryjskich. Typowy składnik makii i garigu: suchych, kamienistych zboczy, wapiennych skarp, zarośli nadmorskich, na wysokościach od poziomu morza po kilkaset metrów. Roślina odporna na suszę, wiatr, zasolenie i pożary (odbija z szyi korzeniowej). Kluczowa dla zielarstwa jest jednak wyłącznie uprawa na południu wyspy Chios w Grecji, gdzie w specyficznych warunkach klimatyczno-glebowych krzewy wytwarzają żywicę o handlowej jakości — poza tym rejonem tej samej ilości i jakości mastyksu nie da się uzyskać. W Polsce gatunek nie występuje dziko i nie jest uprawiany; surowiec importowany jest z Grecji (Chios).
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, otwarte, przewiewne, najlepiej nadmorskie. Gleba przepuszczalna, kamienista, wapienna lub piaszczysta, uboga, sucha; odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 7,0–8,0) — roślina wapieniolubna. Wymaga bardzo dobrego drenażu; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych ani zastoin wody. Skrajnie odporna na suszę i wiatr, znosi zasolenie. Mrozoodporność niska — wytrzymuje krótkotrwałe lekkie przymrozki, ale silniejszy mróz uszkadza pędy i zabija roślinę; polskiej zimy w gruncie nie przetrwa. W Polsce możliwa wyłącznie uprawa pojemnikowa: lato na zewnątrz w pełnym słońcu, zima w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (kilka stopni powyżej zera), z bardzo oszczędnym podlewaniem. Roślina uprawiana w Polsce nie wyda żywicy o wartości surowca — mastyks powstaje tylko w konkretnych warunkach chiockich. Surowiec się kupuje.
żywica (Mastix, Pistaciae lentisci resina) — tzw. mastyks z Chios, zbierana jako zastygłe „łzy”; ponadto olejek eteryczny destylowany z żywicy lub z liści; liście i kora mają zastosowanie tylko ludowe (ściągające)
Żywica — pozyskiwana wyłącznie latem, w porze suchej. Na Chios przygotowanie zaczyna się w czerwcu–lipcu: ziemię pod krzewem starannie oczyszcza się, wyrównuje i ubija, po czym posypuje białą glinką (kaolinem), by opadające krople żywicy nie brudziły się. Następnie w korze pnia i grubych gałęzi wykonuje się specjalnym narzędziem serie płytkich nacięć („kentima”), powtarzanych co kilka dni. Żywica wycieka i zastyga na powietrzu w ciągu 2–3 tygodni, tworząc przezroczyste „łzy”. Zbiór właściwy trwa od sierpnia do września/października: zastygłe krople zbiera się ręcznie z ziemi i z pnia, następnie myje, przesiewa, ręcznie oczyszcza z zanieczyszczeń (praca kobiet, prowadzona zimą), sortuje według wielkości i suszy. Roczna wydajność jednego krzewu to zaledwie kilkaset gramów — stąd wysoka cena surowca. Liście (do celów ludowych i do destylacji olejku) — zbierane przez cały rok, najlepiej latem. Uwaga: żywicy nie pozyskuje się z krzewów rosnących dziko poza Chios — nie daje ona surowca o odpowiedniej jakości.
Żywica (mastyks): olejek eteryczny (kilka procent) — głównie α-pinen, β-mircen, β-pinen, linalol, limonen, kariofilen; kwasy triterpenowe i triterpeny — kwas mastikadienowy, kwas izomastikadienowy, kwas oleanonowy, kwas morolowy, tirukalol, oleanolowy; frakcja polimerowa (poli-β-mircen) nadająca żywicy plastyczność i pozwalająca ją żuć; ponadto arabinogalaktany i drobne ilości fenoli. Za działanie przeciwbakteryjne wobec Helicobacter pylori odpowiedzialne są przede wszystkim kwasy triterpenowe (m.in. izomastikadienolowy) oraz frakcja kwasowa żywicy. Liście: garbniki (znaczna zawartość — stąd tradycyjne działanie ściągające), flawonoidy, olejek eteryczny. Owoce: olej tłuszczowy.
Żucie żywicy — najprostsza i najstarsza forma: 1–2 łezki mastyksu (kilka gramów) żuć jak gumę; początkowo kruszy się, po chwili zmiękcza w plastyczną masę. Stosowane dla świeżego oddechu, higieny jamy ustnej, przy nieprzyjemnym zapachu z ust i profilaktycznie przeciw płytce nazębnej. Doustnie w dolegliwościach żołądkowych: sproszkowaną żywicę lub gotowe kapsułki przyjmuje się zwykle w dawkach kilkuset miligramów do 1–2 g dziennie, zwyczajowo w podzielonych dawkach przed posiłkami, przez okres kilku tygodni (typowe kuracje w badaniach: 2 tygodnie do 3 miesięcy) — dawkować ściśle według ulotki producenta preparatu. Żywicę można też rozpuścić w niewielkiej ilości ciepłego oleju lub miodu i przyjmować na czczo. Napar/odwar z żywicy nie ma sensu — mastyks jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie; ekstrahuje się go alkoholem lub tłuszczem. Nalewka: żywica rozpuszczona w spirytusie (roztwór stosowany zewnętrznie na dziąsła i jako składnik płukanek). Płukanka do jamy ustnej: kilka kropli nalewki lub olejku mastyksowego w szklance wody, płukać po myciu zębów. Kulinarnie: mastyks w minimalnych ilościach (rozdrobniony z cukrem) jest przyprawą greckich i tureckich deserów, lodów i pieczywa — to zastosowanie smakowe, nie lecznicze. Olejek eteryczny wyłącznie zewnętrznie i rozcieńczony. Uwaga praktyczna: mastyks przy eradykacji H. pylori jest wsparciem, nie zamiennikiem leczenia — potwierdzone zakażenie leczy lekarz.
Dobry surowiec: łezki mastyksu z Chios są przezroczyste do przejrzyście żółtawych, twarde i kruche, po sproszkowaniu w chłodzie dają biały proszek; mają charakterystyczny, świeży, żywiczno-sosnowy, lekko balsamiczny zapach i gorzkawy smak, który po chwili żucia ustępuje miejsca przyjemnej świeżości; żywica pod zębami najpierw kruszy się, potem staje się plastyczna i biała — to najlepszy test autentyczności. Surowiec ciemny, brunatny, klejący się w bryły, o zapachu terpentynowym lub stęchłym — zafałszowany albo stary. Rynek zna liczne podróbki: pod nazwą „mastyks” sprzedaje się żywice innych drzew (kalafonia, żywica pistacji terpentynowej, damar) — te nie dają się żuć w charakterystyczny sposób i nie mają profilu kwasów triterpenowych. Autentyczny mastyks z Chios ma chronioną nazwę pochodzenia (PDO) i sprzedawany jest z oznaczeniem Chios Mastiha. Proszkowanie: mastyks lepi się i zbryla w temperaturze pokojowej — schłodzić w zamrażarce i dopiero wtedy rozdrabniać w moździerzu (najlepiej z odrobiną cukru lub laktozy). Przechowywać w szczelnym słoiku, w chłodnym i ciemnym miejscu; surowiec jest trwały latami, ale traci lotne składniki olejku. Typowe błędy: parzenie mastyksu w wodzie (nie rozpuszcza się — marnowany surowiec); rozdrabnianie w cieple; przedawkowywanie „bo naturalne”; oczekiwanie, że sam mastyks wyleczy zakażenie Helicobacter pylori. Dobrze łączy się z lukrecją i prawoślazem (błona śluzowa żołądka), z rumiankiem i melisą (dyspepsja), z szałwią (jama ustna). Nie mylić rośliny: pistacja kleista ma liście parzystopierzaste i wiecznie zielone; pistacja terpentynowa (P. terebinthus) — nieparzystopierzaste, opadające na zimę i daje inną żywicę (terpentyna cypryjska); pistacja właściwa (P. vera) to źródło jadalnych pistacji, nie mastyksu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.