Mięta nadwodna

Opis

Mięta nadwodna to jedna z dwóch dzikich mięt, z których skrzyżowania powstała mięta pieprzowa (M. aquatica × M. spicata). Rośnie w szuwarach, na brzegach rzek, w olsach i na torfowiskach niskich, często wprost w płytkiej wodzie. Charakteryzuje się kulistą główką kwiatową na szczycie pędu — cecha ta odróżnia ją od wszystkich pozostałych krajowych mięt. Jej zapach jest miętowo-kwiatowy, u niektórych populacji z wyraźną nutą bergamotkowo-lawendową, wyraźnie inny niż ostry chłód mięty pieprzowej. W zielarstwie surowiec pomocniczy — działa przeciwskurczowo i wiatropędnie, ale słabiej i mniej przewidywalnie niż mięta pieprzowa.

Wygląd

Bylina wysokości 30–90 cm, o pokroju wzniesionym, często z płożącą się nasadą pędu zakorzeniającą się w mule. Cała roślina zwykle mniej lub bardziej owłosiona, często z purpurowym nabiegiem na łodydze i ogonkach. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta, rozgałęziona, czerwonawa lub brunatnopurpurowa. Liście naprzeciwległe, wyraźnie ogonkowe (ogonek 5–20 mm — w odróżnieniu od siedzących liści mięty długolistnej), jajowate do jajowato-lancetowatych, długości 2–6 cm, o brzegu piłkowanym, wierzchołku ostrym, nasadzie zaokrąglonej lub sercowatej; użyłkowanie pierzaste, wyraźne, blaszka często ciemnozielona z purpurowym odcieniem, owłosiona. Kwiatostan to charakterystyczna, gęsta, kulista lub jajowata główka na szczycie pędu, o średnicy ok. 1,5–2,5 cm, pod którą często znajduje się jeszcze 1–2 luźne nibyokółki w kątach górnych liści. Kwiaty drobne, o koronie liliowej do różowofioletowej, z długimi, wyraźnie wystającymi pręcikami — główka wygląda przez to jak nastroszona. Owoc rozłupnia o czterech drobnych rozłupkach. Kłącze pełzające, z licznymi rozłogami, płytkie.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na brzegach rzek, potoków, stawów i jezior, w rowach, szuwarach, olsach, łęgach, na torfowiskach niskich, wilgotnych łąkach i w miejscach źródliskowych. Często wprost w płytkiej wodzie lub w mule zalewanym okresowo. Jest rośliną wskaźnikową siedlisk mokrych i żyznych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba stale mokra do podmokłej, żyzna, próchniczna lub mulista, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,5–7,5). Znosi zalewanie i płytkie zanurzenie. W pełni mrozoodporna. W ogrodzie doskonała roślina brzegu oczka wodnego, silnie ekspansywna przez rozłogi. Nie zbierać ze zbiorników o niepewnej czystości wody, ze stawów hodowlanych, z rowów odbierających spływy z pól, z okolic oczyszczalni i wysypisk — roślina rośnie w miejscach akumulacji zanieczyszczeń i może kumulować metale ciężkie oraz azotany. Zwracać uwagę na możliwość skażenia mikrobiologicznego wody.

Surowiec

ziele i liść (Menthae aquaticae herba et folium) — surowiec pomocniczy, niefarmakopealny

Termin zbioru

Ziele i liść — od lipca do września, na początku kwitnienia, gdy główki są jeszcze zwarte i rozwija się pierwsza część kwiatów; wtedy zawartość olejku jest najwyższa. Ścinać górne, ulistnione części pędów (20–30 cm) w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. Nie zbierać pędów zamulonych ani wprost z wody, gdy nie ma pewności co do jej czystości. Liście oddziela się od łodyg po wysuszeniu.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny o zmiennym składzie chemotypowym — w populacjach europejskich dominują zwykle tlenek mentofuranu, mentofuran, tlenek piperitenonu, tlenek piperitonu i linalol; w chemotypach „bergamotkowych” przeważa octan linalolu i linalol, co daje zapach zbliżony do lawendy. Mentolu zwykle mało lub brak. Ponadto: kwas rozmarynowy i inne kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), flawonoidy (luteolina, apigenina, hesperydyna), garbniki, gorycze, triterpeny.

Właściwości

• Przeciwskurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, wiatropędnie, żółciopędnie, pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego — działanie kierunkowo takie samo jak mięty pieprzowej, lecz słabsze i bez charakterystycznego efektu chłodzącego (brak mentolu). Przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (olejek). Przeciwzapalnie i przeciwutleniająco (kwas rozmarynowy). Lekko uspokajająco, zwłaszcza chemotypy bogate w linalol. W zielarstwie ludowym używana przy niestrawności, wzdęciach, nudnościach i bólach brzucha, a także zewnętrznie do przemywań i kąpieli. Bywa też stosowana jako surowiec aromatyczny do nalewek i napojów.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego ziela lub liścia na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut (przykrycie obowiązkowe, inaczej olejek uchodzi z parą), pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach i niestrawności. Świeże ziele — garść na szklankę wrzątku. Ze względu na wysoką i zmienną zawartość mentofuranu w niektórych chemotypach nie stosować w dużych ilościach ani przewlekle; kuracje krótkie. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2–3 łyżki na szklankę) do przemywań, okładów i kąpieli. Olejku z tego gatunku nie stosować doustnie samodzielnie. W praktyce zielarskiej to surowiec dodatkowy do mieszanek żołądkowych, nie podstawowy — do celów leczniczych pewniejsza jest mięta pieprzowa.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie lub w małych pęczkach — mięty przegrzane czernieją i tracą olejek. Dobry susz zachowuje ciemnozieloną, często purpurawą barwę i wyraźny, słodkawo-miętowy zapach. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozpoznawanie w terenie jest łatwe: kulista główka na szczycie pędu to cecha, której nie ma żadna inna krajowa mięta — mięta długolistna i zielona mają walcowate kłosy, mięta polna ma tylko nibyokółki w kątach liści i ulistniony szczyt pędu. Dodatkowo mięta nadwodna ma liście wyraźnie ogonkowe i często purpurową łodygę. Uwaga: gatunek bardzo łatwo krzyżuje się z innymi miętami (m.in. mieszaniec z M. spicata to mięta pieprzowa, z M. arvensis — M. × verticillata), a mieszańce mają cechy pośrednie i bywają płonne. Przy zbiorze z natury zawsze sprawdzać czystość siedliska — to zioło mokradeł, więc jakość wody decyduje o jakości surowca.

Przeciwwskazania