Mięta polna

Opis

Mięta polna to jedyny gatunek mięty rosnący u nas naprawdę powszechnie na polach i w uprawach — wilgotne ścierniska, brzegi rowów i rżyska potrafi zarastać całymi łanami. Od pozostałych mięt odróżnia ją brak szczytowego kwiatostanu: kwiaty zebrane są w kuliste nibyokółki w kątach liści, a wierzchołek pędu pozostaje ulistniony. Rodzime populacje mają olejek ubogi w mentol, za to bogaty w menton, więc jako surowiec mentolowy się nie nadają. Zupełnie inaczej jest z azjatyckimi odmianami uprawnymi (tzw. mięta japońska, var. piperascens), z których destyluje się mentol naturalny — to one, a nie mięta pieprzowa, dostarczają większości mentolu na świecie.

Wygląd

Bylina wysokości 15–60 cm, o pokroju podnoszącym się lub wzniesionym, często rozgałęziona od nasady, zwykle miękko owłosiona. Łodyga czterokanciasta, często czerwonawa lub purpurowo nabiegła, owłosiona odstającymi włoskami. Liście naprzeciwległe, wyraźnie ogonkowe, jajowate do eliptycznych lub jajowato-lancetowatych, długości 2–6 cm, o brzegu piłkowanym lub ząbkowanym, wierzchołku ostrym lub tępawym, nasadzie klinowatej; użyłkowanie pierzaste, wyraźne, blaszka obustronnie owłosiona, z widocznymi gruczołami olejkowymi. Kwiatostan — i to jest cecha rozpoznawcza gatunku — nie tworzy szczytowego kłosa ani główki: kwiaty zebrane są w gęste, kuliste nibyokółki wyrastające w kątach liści na całej długości górnej części pędu, a szczyt pędu jest ulistniony i zakończony parą normalnych liści. Kwiaty drobne, o koronie liliowej, jasnofioletowej lub różowawej, czteroklapowej; kielich dzwonkowaty, owłosiony, o trójkątnych ząbkach i otwartym gardle. Owoc rozłupnia o czterech gładkich rozłupkach. Kłącze płytkie, pełzające, z licznymi rozłogami — stąd tworzenie łanów. Zapach po roztarciu miętowy, ostry, z wyraźną nutą kamforowo-mentonową.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na wilgotnych polach i ścierniskach (jako uciążliwy chwast upraw okopowych i zbóż), na ugorach, w rowach, na brzegach wód, wilgotnych łąkach, przydrożach i w miejscach ruderalnych. Preferuje gleby wilgotne i zasobne, ale znosi też siedliska umiarkowanie suche — jest z krajowych mięt najmniej związana z wodą.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). W pełni mrozoodporna. W uprawie bardzo ekspansywna przez rozłogi — bez bariery szybko opanowuje rabatę. Nie zbierać z pól uprawnych i ich obrzeży, z miedz przy uprawach konwencjonalnych ani z rowów melioracyjnych odbierających spływy z pól — to typowe miejsca występowania gatunku, a zarazem miejsca największego narażenia na herbicydy, insektycydy i azotany. Bezpieczny zbiór to ugory, nieużytki i skraje łąk z dala od upraw.

Surowiec

ziele i liść (Menthae arvensis herba et folium); z odmian azjatyckich — olejek (Oleum menthae arvensis) i mentol naturalny (Mentholum)

Termin zbioru

Ziele i liść — od lipca do września, na początku kwitnienia (gdy rozwinie się pierwsza część kwiatów w dolnych nibyokółkach); wtedy zawartość olejku jest najwyższa. Ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędów, ok. 20–30 cm, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem — w upale olejek uchodzi. Liście oddzielać od łodyg po wysuszeniu. Możliwy drugi zbiór z odrostów, ale surowiec jest uboższy.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny o składzie zależnym od pochodzenia: w rodzimych, europejskich populacjach dominuje menton, izomenton, neomenton, pulegon i octan mentylu, przy niewielkim udziale mentolu. W azjatyckich odmianach uprawnych (mięta japońska) olejek zawiera bardzo wysoki udział mentolu — z tego olejku wymraża się mentol naturalny, a pozostała frakcja (tzw. olejek zdementolizowany, cornmint oil) trafia do przemysłu. Ponadto w surowcu: kwas rozmarynowy i inne kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), flawonoidy (luteolina, apigenina, hesperydyna, mentozydy), garbniki, gorycze, triterpeny. Zawartość pulegonu w niektórych chemotypach bywa istotna i decyduje o ograniczeniach dawkowania.

Właściwości

• Przeciwskurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, wiatropędnie, żółciopędnie, pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego — kierunek działania jak u mięty pieprzowej, lecz w surowcu rodzimym słabszy i bez charakterystycznego efektu chłodzącego, bo mało w nim mentolu. Przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (olejek). Przeciwzapalnie i przeciwutleniająco (kwas rozmarynowy). Olejek z odmian azjatyckich, dzięki wysokiej zawartości mentolu, działa miejscowo chłodząco i przeciwbólowo (pobudza receptory zimna), wykrztuśnie i udrażniająco na drogi oddechowe — to on jest składnikiem maści rozgrzewająco-chłodzących, inhalacji i preparatów przeciwbólowych. Zewnętrznie: przeciwświądowo i odświeżająco.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego liścia lub ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut (przykrycie konieczne — bez niego olejek uchodzi z parą), pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach, niestrawności i skurczowych bólach brzucha. Świeże ziele — garść na szklankę. Ze względu na zawartość pulegonu w surowcu dzikim nie stosować przewlekle ani w bardzo dużych ilościach; kuracje krótkie, kilkudniowe do kilkutygodniowych, z przerwami. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2–3 łyżki na szklankę) do przemywań skóry, płukanek jamy ustnej i gardła, kąpieli stóp. Olejek z mięty polnej (arvensis) stosuje się wyłącznie zewnętrznie i w rozcieńczeniu — kilka kropli na łyżkę oleju bazowego do wcierania przy bólach mięśni; nie nakładać nieuwodnionego olejku na skórę ani na błony śluzowe. Nie stosować olejków miętowych w okolicy twarzy niemowląt i małych dzieci. W praktyce zielarskiej mięta polna to dobry, dostępny surowiec do mieszanek żołądkowych, ale do celów wymagających mentolu sięga się po miętę pieprzową lub gotowy mentol.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie lub w małych pęczkach kwiatostanami w dół — susz przegrzany lub suszony w słońcu czernieje i traci olejek. Dobry surowiec zachowuje szarozieloną barwę, całe (nieprzekruszone) liście i mocny zapach po roztarciu; brak zapachu = surowiec zwietrzały, do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, bez ugniatania. Mięta polna dobrze łączy się z kminkiem, koprem włoskim i anyżem (mieszanka wiatropędna), z rumiankiem i melisą (skurcze na tle nerwowym) oraz z krwawnikiem i piołunem (mieszanka żołądkowa). Rozpoznawanie: klucz to kwiatostan — brak szczytowego kłosa lub główki i ulistniony wierzchołek pędu jednoznacznie wskazują M. arvensis; mięta nadwodna ma kulistą główkę szczytową, mięta długolistna i zielona — walcowaty kłos szczytowy, mięta polej ma wprawdzie też nibyokółki, ale jest wyraźnie drobniejsza, ma niemal całobrzegie liście, płożącą nasadę i zamknięte gardło kielicha (i jest toksyczna — tej pomyłki trzeba unikać za wszelką cenę). Mięta polna krzyżuje się z innymi miętami, m.in. z M. aquatica dając M. × verticillata — mieszańce mają cechy pośrednie. Uwaga terminologiczna: „olejek z mięty polnej” w obrocie handlowym niemal zawsze pochodzi z azjatyckich odmian mentolowych, a nie z roślin zbieranych w Polsce — nasze rodzime ziele mentolu praktycznie nie ma.

Przeciwwskazania