Mięta zielona (kędzierzawa)

Opis

Mięta zielona to najstarsza uprawna mięta Europy, znana już w starożytności i sprowadzona do klasztornych ogrodów na długo przed miętą pieprzową. Jej olejek zamiast mentolu zawiera głównie karwon, co daje słodki, „gumowy”, łagodny aromat znany z gum do żucia i herbaty marokańskiej — bez charakterystycznego chłodu na języku. Odmiana o pomarszczonych, kędzierzawych liściach (Mentha spicata var. crispa) uprawiana jest w Polsce jako mięta kędzierzawa. Jest wyraźnie łagodniejsza od mięty pieprzowej, dlatego stosuje się ją tam, gdzie ostry mentol jest niewskazany: u dzieci, u osób z refluksem, w kuchni i w mieszankach dla wrażliwych żołądków. To także jeden z dwóch rodziców mięty pieprzowej (M. aquatica × M. spicata).

Wygląd

Bylina wysokości 30–100 cm, o pokroju wzniesionym, tworząca kępy dzięki rozłogom, zwykle naga lub tylko skąpo owłosiona (w odróżnieniu od siwo owłosionej mięty długolistnej), jasno- do żywozielonej. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta, naga lub prawie naga, rozgałęziona w górnej części. Liście naprzeciwległe, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, lancetowate do jajowato-lancetowatych, długości 3–9 cm, o brzegu ostro i nierówno piłkowanym, wierzchołku zaostrzonym; użyłkowanie pierzaste, wyraźnie zaznaczone, blaszka po wierzchu żywozielona, naga lub z pojedynczymi włoskami. W odmianie kędzierzawej (var. crispa) blaszka jest silnie pofalowana, pomarszczona i kędzierzawa na brzegach — cecha rozpoznawcza. Kwiatostan to wąski, walcowaty, zaostrzony, luźniejszy niż u mięty długolistnej kłos szczytowy, długości 3–10 cm, złożony z nibyokółków; boczne pędy kończą się podobnymi kłosami. Kwiaty drobne, o koronie białawej, jasnoliliowej lub bladoróżowej; pręciki wystające poza koronę. Owoc rozłupnia — u odmian uprawnych zwykle nie zawiązuje nasion. Kłącze płytkie, pełzające, z licznymi rozłogami. Zapach po roztarciu słodki, karwonowy, bez chłodzącej nuty mentolowej.

Gdzie rośnie

W Polsce roślina uprawna, nierodzima; okazjonalnie dziczeje przy siedliskach ludzkich, na przychaciach, w starych sadach, na przydrożach i wilgotnych nieużytkach, ale nie tworzy trwałych, dużych populacji naturalnych. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego i zachodniej Azji, skąd rozprzestrzeniła się z uprawą na cały świat. Surowiec pozyskuje się z plantacji krajowych i z importu (m.in. Maroko, Egipt, Bałkany).

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, świeża do wilgotnej, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0). Nie znosi suszy — przy niedoborze wody liście drobnieją i szybko zdrewnieje pęd. Mrozoodporna w polskich warunkach, choć w surowe, bezśnieżne zimy odmiany kędzierzawe wymarzają płytko ukorzenione — warto ściółkować. Silnie ekspansywna przez rozłogi: sadzić w wygrodzeniu lub w donicy wpuszczonej w grunt. Rozmnaża się głównie wegetatywnie (rozłogi, sadzonki pędowe), bo odmiany uprawne rzadko wydają nasiona. Na stanowisku nie uprawiać dłużej niż 3–4 lata — plantacja się wyradza i choruje na rdzę mięty. Nie zbierać z poboczy dróg, terenów miejskich i miejsc opryskiwanych.

Surowiec

liść i ziele (Menthae spicatae folium et herba), olejek (Oleum menthae spicatae, olejek karwonowy)

Termin zbioru

Liść i ziele — od czerwca do sierpnia, tuż przed kwitnieniem lub na jego początku (rozwinięte pierwsze kwiaty w kłosie), gdy zawartość olejku jest najwyższa. Ścinać całe pędy 5–10 cm nad ziemią, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. W dobrych warunkach możliwe dwa, a nawet trzy pokosy w sezonie — drugi pokos, we wrześniu, daje surowiec nieco uboższy, ale nadal wartościowy. Liście oddziela się od łodyg dopiero po wysuszeniu. Do celów kulinarnych świeże liście zrywa się przez cały sezon, najlepiej z niekwitnących pędów.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny, w którym dominuje L-karwon (główny nośnik zapachu i działania), obok niego limonen, dihydrokarwon, tlenek karwonu, 1,8-cyneol, β-mircen, β-kariofilen; mentolu w praktyce brak lub występuje w śladach — to podstawowa różnica wobec mięty pieprzowej. Ponadto: kwas rozmarynowy i inne kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, litospermowy), flawonoidy (luteolina, apigenina, diosmina, hesperydyna i ich glikozydy), garbniki, gorycze, triterpeny, sole mineralne.

Właściwości

• Przeciwskurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, wiatropędnie, żółciopędnie i pobudzająco na trawienie — działanie łagodniejsze niż u mięty pieprzowej, ale bez jej drażniącego i rozluźniającego wpływu na zwieracz przełyku, przez co lepiej tolerowana przy zgadze. Przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo (karwon, limonen). Przeciwzapalnie i przeciwutleniająco (kwas rozmarynowy). Lekko uspokajająco. Odświeżająco na jamę ustną — stąd powszechne zastosowanie w pastach do zębów, płynach i gumach do żucia dla dzieci, dla których mentol jest zbyt ostry. Napar tradycyjnie stosowany przy nudnościach, wzdęciach, mdłościach ciążowych i porannych, u dzieci przy kolce. Istnieją obserwacje o działaniu antyandrogennym naparu z mięty zielonej — bywa polecana pomocniczo przy hirsutyzmie i PCOS, ale to zastosowanie wymaga konsultacji, a nie samodzielnych eksperymentów.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego liścia (lub 5–6 świeżych liści) na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 7–10 minut — przykrycie obowiązkowe, inaczej olejek uchodzi z parą. Pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach, niestrawności i mdłościach. Dla dzieci: słabszy napar (pół łyżeczki na szklankę), po pół szklanki, jako łagodny środek na kolkę i nudności — mięta zielona jest tu bezpieczniejszym wyborem niż pieprzowa. Herbata marokańska: 1 łyżka zielonej herbaty + duża garść świeżej mięty zielonej na 0,5 l wrzątku, parzyć 3–5 minut, słodzić do smaku. Nalewka: 1 część suszu na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie, 20–30 kropli po jedzeniu. Olejek karwonowy: wyłącznie zewnętrznie i w rozcieńczeniu (kilka kropli na łyżkę oleju bazowego) lub w kroplach do płukanek — nie stosować nierozcieńczonego. W kuchni: podstawowa mięta do sosów jogurtowych, tabbouleh, jagnięciny, deserów, mojito i lemoniad — świeże liście dodawać na końcu, bo gotowanie niszczy aromat.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie lub w małych pęczkach zawieszonych szczytami w dół. Mięta suszona w słońcu lub w temperaturze powyżej 40 °C czernieje i traci olejek — to najczęstszy błąd. Susz jest gotowy, gdy ogonek liściowy łamie się z trzaskiem. Liście oddzielać po wysuszeniu i przechowywać w całości (nie mielić) do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach — sproszkowany surowiec traci aromat w kilka tygodni. Dobry susz zachowuje żywozieloną barwę i wyraźny, słodkawy, karwonowy zapach; barwa brunatna lub siano-podobny zapach dyskwalifikują surowiec. Mięta zielona dobrze łączy się z melisą, rumiankiem i kminkiem (mieszanka dla dzieci i wrażliwych żołądków), z koprem włoskim (wzdęcia), z zieloną herbatą (napar orzeźwiający). Odróżnianie w terenie i w ogrodzie: mięta pieprzowa ma liście wyraźnie ogonkowe, ciemnozielone, często z purpurowym nabiegiem, i mentolowy, chłodzący zapach; mięta zielona ma liście prawie siedzące, jasnozielone i słodki zapach bez chłodu — próba smakowa rozstrzyga natychmiast. Mięta długolistna jest siwo, filcowato owłosiona i ma ostry, kamforowy zapach. Uwaga na rdzę mięty (pomarańczowe skupienia zarodników na spodzie liści) — porażone pędy wyrzucać, nie suszyć; przy silnym porażeniu plantację skosić i zlikwidować.

Przeciwwskazania