Miodownik melisowaty

Opis

Miodownik melisowaty to okazała jasnotowata roślina ciepłych lasów liściastych, w Polsce rzadka i objęta ochroną częściową. Świeże ziele pachnie słabo, dopiero podczas suszenia uwalnia intensywny, słodki, kumarynowy zapach zbliżony do siana i turówki. W dawnym zielarstwie środkowoeuropejskim ceniono go jako łagodny środek uspokajający i wiatropędny, traktując jak leśny odpowiednik melisy, choć skład ma inny. Współcześnie stosowanie jest marginalne, głównie w ziołolecznictwie ludowym Europy Południowej, a w Polsce ograniczone przez ochronę gatunkową — dopuszczalny jest wyłącznie surowiec z uprawy.

Wygląd

Bylina wysokości 20–50 (do 70) cm, wyrastająca z pełzającego kłącza, tworząca luźne kępki. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta, nierozgałęziona, gęsto owłosiona odstającymi włoskami. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowate do podłużnie jajowatych, o brzegu wyraźnie karbowano-piłkowanym, tępo zakończonych ząbkach, blaszce pomarszczonej, o siateczkowatym, wgłębionym użyłkowaniu, po obu stronach owłosione. Kwiaty bardzo duże jak na jasnotowate — 3–4 cm długości, wyrastają po 2–6 w kątach górnych liści, tworząc luźne nibyokółki (kwiatostan groniasty z pozornych okółków). Korona dwuwargowa, biała lub kremowa z wyraźną różową, purpurową albo karminową plamą na dolnej, trójklapowej wardze; górna warga hełmiasta, płaska. Kielich szeroko dzwonkowaty, silnie powiększony, dwuwargowy, z ostrymi ząbkami, wyraźnie unerwiony. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na 4 jajowate, gładkie rozłupki. Organ podziemny: cienkie, płożące kłącze z rozłogami.

Gdzie rośnie

Gatunek ciepłolubny lasów liściastych, w Polsce rzadki i rozproszony, głównie w południowej i zachodniej części kraju — na Wyżynie Małopolskiej, Lubelskiej, w Sudetach, na Pogórzu Karpackim, w Wielkopolsce i na Pomorzu Zachodnim. Rośnie w widnych grądach, buczynach, świetlistych i ciepłolubnych dąbrowach, na skrajach lasów, w zaroślach i na porębach, na glebach próchnicznych, często wapiennych. Objęty ochroną częściową — na wielu stanowiskach występuje w niewielkich populacjach.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego — w pełnym słońcu przypala liście i słabo kwitnie; najlepiej pod okapem drzew liściastych. Gleba próchniczna, żyzna, przepuszczalna, świeża, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Nie znosi gleb kwaśnych, ubogich, piaszczystych i podmokłych. W pełni mrozoodporny w polskich warunkach, wiosną rusza późno. Rozmnażanie z nasion (wymagają stratyfikacji) lub przez podział kłącza. NIE ZBIERAĆ ze stanowisk naturalnych — gatunek pod ochroną częściową; jeśli chcesz go używać, załóż własną kępę w cienistym zakątku ogrodu.

Surowiec

ziele (Melittidis herba), rzadziej sam liść — surowiec o znaczeniu historycznym i regionalnym, nie farmakopealny; w Polsce może pochodzić wyłącznie z uprawy własnej, nie ze stanowisk naturalnych (gatunek chroniony)

Termin zbioru

Ziele — z uprawy, ścinane w pełni kwitnienia, czyli od maja do czerwca (czasem do początku lipca), w suchy dzień po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Ścina się górne, ulistnione i kwitnące partie pędu, pozostawiając dolną część rośliny, aby kępa się odbudowała. Same liście można zbierać także po przekwitnięciu, do sierpnia, ale są wtedy uboższe i twardsze. Kłączy się nie pozyskuje.

Skład chemiczny

Kumaryny — przede wszystkim kumaryna wolna, uwalniana enzymatycznie podczas więdnięcia i suszenia (stąd zapach świeżego siana), oraz melilotozyd. Ponadto irydoidy, garbniki, flawonoidy, śluzy, sole mineralne, gorycze, niewielka ilość olejku eterycznego. Roślina nie zawiera cytralu ani cytronelalu, którym melisa lekarska zawdzięcza swój cytrynowy zapach — mimo nazwy jest to zupełnie inny profil chemiczny.

Właściwości

• Działanie łagodnie uspokajające i przeciwskurczowe na przewód pokarmowy, wiatropędne, słabo moczopędne. Dawniej stosowany przy nerwicy serca, bezsenności, niepokoju i wzdęciach — bardziej jako środek pomocniczy niż samodzielny lek. W tradycji ludowej używany zewnętrznie do przemywań i okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia (garbniki działają ściągająco i przeciwzapalnie) oraz do płukanek jamy ustnej. Znaczenie surowca jest dziś historyczne — nie ma potwierdzonego, standaryzowanego zastosowania w lecznictwie i nie należy przypisywać mu skuteczności melisy lekarskiej.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 1–2 razy dziennie, najlepiej wieczorem (uspokajająco, wiatropędnie). Zewnętrznie: mocniejszy napar (2–3 łyżki suszu na szklankę) do przemywań, okładów i płukania jamy ustnej. Stosować krótkotrwale i pomocniczo — nie jest to surowiec, na którym opiera się kurację. W praktyce polskiego zielarstwa miodownik pełni rolę ciekawostki i składnika mieszanek zapachowych, a nie leku pierwszego wyboru; kto szuka realnego działania uspokajającego, sięgnie po melisę lekarską, kozłka lub chmiel.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone luźno — dopiero podczas schnięcia rozwija się kumarynowy aromat, a pęczki wieszane w ciemnym, przewiewnym miejscu pachną najpiękniej. Przesuszenie w wyższej temperaturze niszczy zapach. Dobry susz zachowuje zielone liście i wyraźny, słodki zapach siana; surowiec bez zapachu jest stary lub źle wysuszony. Przechowywać do 12 miesięcy. Odróżnianie: mylony bywa z melisą lekarską (Melissa officinalis) — ta ma jednak drobne, niepozorne, białawe kwiatki, liście silnie pachnące cytryną już po roztarciu na świeżo i nie tworzy tak wielkich, dwubarwnych koron. Od jasnoty białej odróżnia go dużo większy kwiat z różową plamą na dolnej wardze i zapach kumarynowy suszu. Od szanty i pszczelnika — kształt kielicha i wielkość kwiatów. Roślina jest cennym pożytkiem pszczelim (stąd i nazwa rodzajowa, i gatunkowa). PAMIĘTAJ: w Polsce chroniona — traktuj ją jako roślinę do obserwacji i ewentualnej uprawy, nie do zbioru w lesie.

Przeciwwskazania