Miodunka plamista

Opis

Miodunka plamista to klasyczna roślina medycyny sygnatur: jej liście, pokryte jasnymi plamami przypominającymi płuca, uznano za znak, że roślina leczy drogi oddechowe — i tu, wyjątkowo, tradycja trafiła nieźle, bo surowiec rzeczywiście działa osłaniająco i wykrztuśnie. Zawiera śluzy, dużą ilość krzemionki, garbniki i saponiny. W Polsce jest rzadsza niż miodunka ćma i często z nią mylona, także w handlu. Jako ogórecznikowata zawiera śladowe alkaloidy pirolizydynowe, dlatego stosuje się ją krótkotrwale i pomocniczo, a nie jako lek na stałe.

Wygląd

Bylina wysokości 15–30 cm, wyrastająca z krótkiego, płożącego kłącza. Pęd kwiatostanowy wzniesiony, szorstko owłosiony sztywnymi włoskami i włoskami gruczołowatymi. Liście łodygowe siedzące lub krótkoogonkowe, jajowato-lancetowate. Liście odziomkowe rozwijają się w rozetę po przekwitnięciu, są duże, jajowate lub jajowato-sercowate, dość nagle zwężone w szeroko oskrzydlony ogonek, całobrzegie, szorstko owłosione i — cecha diagnostyczna — pokryte wyraźnymi, ostro odgraniczonymi, białawymi lub jasnozielonymi PLAMAMI na ciemnozielonym tle (plamy są duże, liczne, dobrze widoczne). Kwiatostan to skrętek, początkowo zwinięty ślimakowato, rozwijający się w miarę kwitnienia. Kwiaty rurkowato-lejkowate, 5-krotne, o koronie zmieniającej barwę: młode różowe lub czerwonawe, starsze niebieskofioletowe — na jednej roślinie występują naraz obie barwy. Kielich rurkowaty, pięciokanciasty, owłosiony, po przekwitnieniu powiększony. Owoc to rozłupnia rozpadająca się na cztery gładkie, błyszczące, czarniawe rozłupki z elajosomem. Organ podziemny: krótkie, ciemne kłącze z gęstymi korzeniami przybyszowymi.

Gdzie rośnie

W Polsce spotykana głównie w zachodniej i południowej części kraju, rozproszona, miejscami dziczejąca z ogrodów; rzadsza od miodunki ćmy. Rośnie w cienistych lasach liściastych — grądach, buczynach, łęgach, w zaroślach, na skrajach lasów, w parkach i starych ogrodach, na glebach żyznych, próchnicznych i wilgotnych. Kwitnie wczesną wiosną, od marca do maja, jako roślina runa wykorzystująca światło przed rozwojem liści drzew. Nie jest w Polsce objęta ochroną gatunkową.

Warunki

Stanowisko cieniste lub półcieniste, chłodne i wilgotne. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta, świeża do wilgotnej, dobrze zatrzymująca wodę, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Nie znosi suszy, pełnego słońca i gleb piaszczystych. Całkowicie mrozoodporna w polskich warunkach. Łatwo rozmnaża się przez podział kłącza jesienią lub po kwitnieniu — warto założyć własną kępę zamiast szukać jej w lesie. Nie zbierać z przydroży, parków miejskich przy ruchliwych ulicach, terenów opryskiwanych ani z rezerwatów.

Surowiec

ziele (Pulmonariae herba), także liść (Pulmonariae folium) — tradycyjny surowiec śluzowo-krzemionkowy stosowany w nieżytach dróg oddechowych i zewnętrznie na skórę

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od kwietnia do maja, gdy widoczne są jednocześnie różowe i niebieskie kwiaty; ścinać nadziemne pędy nożem lub sekatorem w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Liście odziomkowe — od maja do czerwca (nawet do lipca), po przekwitnięciu, gdy rozeta w pełni się rozwinie; są wtedy największe i najbogatsze w śluzy i krzemionkę. Zbierać wyłącznie liście zdrowe, jędrne, bez białego nalotu mączniaka i bez plam rdzy. Kłączy się nie pozyskuje.

Skład chemiczny

Śluzy (polisacharydy o działaniu powlekającym), znaczne ilości krzemionki i rozpuszczalnych krzemianów, garbniki, saponiny, allantoina, flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna), kwasy fenolowe (kwas rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), witamina C, karotenoidy, sole mineralne (potas, mangan, żelazo, wapń). Zawiera śladowe ilości alkaloidów pirolizydynowych, charakterystycznych dla ogórecznikowatych.

Właściwości

• Osłaniająco i powlekająco na błony śluzowe gardła, krtani i oskrzeli (śluzy), wykrztuśnie i sekretolitycznie (saponiny) — ułatwia odksztuszanie gęstej wydzieliny. Krzemionka wspomaga regenerację nabłonka dróg oddechowych i tkanki łącznej, uszczelnia naczynia włosowate. Garbniki działają ściągająco i przeciwzapalnie, co wykorzystuje się przy chrypce, podrażnieniu gardła, nieżytach żołądka i jelit oraz biegunkach. Ponadto łagodnie moczopędnie i wzmacniająco. Zewnętrznie: przeciwzapalnie i przyspieszająco gojenie (allantoina, garbniki) — przy trudno gojących się ranach, otarciach, owrzodzeniach, oparzeniach i hemoroidach. Działanie jest łagodne; miodunka to typowy surowiec pomocniczy w mieszankach na kaszel.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela lub liści na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15 minut, pić 2–3 razy dziennie po pół–jednej szklance ciepłego naparu, przy kaszlu, chrypce i zapaleniu gardła; można osłodzić miodem. Odwar (lepiej ekstrahuje krzemionkę i saponiny): 1 łyżka suszu na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut, pić 2 razy dziennie. Do płukania gardła i jamy ustnej: mocny napar (2–3 łyżki na szklankę), płukać kilka razy dziennie. Zewnętrznie: odwar do okładów i przemywań ran, owrzodzeń podudzi i podrażnionej skóry. Świeże młode liście bywają dodawane wiosną do sałatek i zup — w umiarkowanej ilości. Kuracji wewnętrznej nie prowadzić dłużej niż 2–4 tygodnie ze względu na alkaloidy pirolizydynowe.

Uwagi dla zielarza

Suszyć szybko, w cieniu, przy dobrym przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozkładając surowiec cienką warstwą i przewracając — mięsiste liście przy wolnym schnięciu czernieją i pleśnieją. Dobry susz zachowuje szarozielony kolor, jest kruchy, plamy na liściach pozostają widoczne jako jaśniejsze przebarwienia; surowiec czarny, zbrylony lub stęchły nadaje się do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu — śluzy chłoną wilgoć i surowiec się zbryla. Mieszanki: świetnie pracuje z podbiałem, dziewanną, prawoślazem, tymiankiem i lukrecją (kaszel suchy i mokry), ze skrzypem i pokrzywą (krzemionka, wzmocnienie tkanek). Odróżnianie: miodunka ćma (P. obscura) ma liście jednolicie zielone lub z bardzo słabymi, rozmytymi plamkami — w polskich lasach spotkasz ją częściej i to zwykle ona trafia do zbioru; działanie ma zbliżone, więc pomyłka nie jest groźna, ale warto wiedzieć, co się zbiera. Miodunka wąskolistna ma liście wąskie, lancetowate, stopniowo zwężone. Uwaga: liście miodunki bardzo często porasta mączniak prawdziwy (biały, mączysty nalot) — takie liście odrzucamy bez wyjątku.

Przeciwwskazania