Sonchus arvensis
Uporczywy chwast polny o rozłogowym kłączu, żółtych koszyczkach i gruczołowato owłosionej okrywie; surowiec ludowy o działaniu żółciopędnym i moczopędnym.
Mlecz polny to bylina rozmnażająca się rozłogami podziemnymi, przez co należy do najtrudniejszych do wytępienia chwastów pól uprawnych. W zielarstwie ma znaczenie drugorzędne — używano go ludowo podobnie do mniszka, jako środka pobudzającego trawienie i wydzielanie żółci, bo zawiera zbliżone gorycze i biały sok mleczny. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie ma potwierdzonej, standaryzowanej pozycji w lecznictwie. Warto go jednak znać: bywa mylony z mniszkiem i z mleczem zwyczajnym, a jego młode liście są jadalne po wygotowaniu goryczy.
Bylina wysokości 60–150 cm, wyrastająca z długich, mięsistych, poziomych rozłogów podziemnych (kłączy), z których odbija licznymi pędami. Łodyga wzniesiona, obła, pusta w środku, w górnej części rozgałęziona, po przełamaniu wycieka biały sok mleczny. Liście skrętoległe, siedzące, obejmujące łodygę SERCOWATO ZAOKRĄGLONYMI, tępymi uszkami (cecha odróżniająca od mlecza zwyczajnego, który ma uszka ostro zaostrzone), podłużnie lancetowate, pierzastodzielne lub pierzastowrębne, o odcinkach skierowanych ku dołowi i brzegu kolczasto-ząbkowanym, ale ząbki są MIĘKKIE, nie kłujące. Liście dolne zwężone w oskrzydlony ogonek. Kwiatostan: koszyczki duże, 3–5 cm średnicy, złożone wyłącznie z kwiatów języczkowatych barwy złocistożółtej, zebrane po kilka–kilkanaście w luźną wierzchotkę. Okrywa koszyczka i szypułki gęsto pokryte SZTYWNYMI, CZARNIAWYMI WŁOSKAMI GRUCZOŁOWATYMI (najlepsza cecha diagnostyczna gatunku — pod palcem lepkie). Owoc: niełupka spłaszczona, brunatna, podłużnie żeberkowana i poprzecznie pomarszczona, z puchem kielichowym z białych, miękkich włosków, bez dzióbka. Organ podziemny: rozległy system poziomych rozłogów i korzeni odroślowych sięgających głęboko.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po pogórze. Rośnie jako chwast na polach uprawnych (zwłaszcza w okopowych i zbożowych), w ogrodach, na ugorach, przydrożach, nasypach, rumowiskach, brzegach rowów i wilgotnych nieużytkach; częsty na glebach żyznych i wilgotnych, także na wybrzeżu (podgatunek nadmorski na wydmach i plażach Bałtyku). Uciążliwy chwast: fragment rozłogu wielkości kilku centymetrów odtwarza całą roślinę.
Stanowisko słoneczne, znosi półcień. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot; toleruje odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–8,0), także gleby okresowo zalewane i zasolone. W pełni mrozoodporny — zimuje w rozłogach. Nikt go nie uprawia; problem polega raczej na tym, jak go usunąć (samo przeoranie go rozmnaża). Nie zbierać z pól uprawnych opryskiwanych herbicydami, z poboczy dróg i nasypów kolejowych — jako roślina zasobna w azot silnie kumuluje azotany i metale ciężkie.
ziele (Sonchi arvensis herba), liść, sporadycznie korzeń — surowiec wyłącznie ludowy, nie farmakopealny, o zastosowaniu pomocniczym (gorycz trawienna, działanie moczopędne); w polskim zielarstwie towarowym praktycznie nieobecny
Ziele — od czerwca do sierpnia, na początku kwitnienia, gdy pędy są jeszcze nie zdrewniałe; ścinać górne, ulistnione części w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Młode liście do celów kuchennych — wiosną, od kwietnia do maja, przed wybiciem pędów kwiatowych, dopóki są miękkie i mniej gorzkie. Korzeń i rozłogi (rzadko, ludowo) — jesienią, we wrześniu–październiku, gdy gromadzą najwięcej goryczy i związków zapasowych. Sok mleczny pozyskuje się ze świeżej rośliny w pełni wegetacji.
Gorycze seskwiterpenowe (laktony seskwiterpenowe typowe dla cykoriowych), inulina w organach podziemnych, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, cykoriowy), flawonoidy (m.in. glikozydy kwercetyny, luteoliny, apigeniny), triterpeny, sterole, karotenoidy, witamina C, sole mineralne (potas, wapń, żelazo). Sok mleczny: kauczuk, żywice, gorycze. Skład jest zbliżony do mniszka, ale gorycze występują w mniejszym stężeniu — dokładne zawartości ilościowe nie są dla tego gatunku dobrze udokumentowane.
Napar z ziela: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, pić 1–2 razy dziennie przed jedzeniem (poprawa apetytu i trawienia). Odwar z organów podziemnych: 1 łyżeczka na szklankę wody, gotować 5 minut, odstawić 10 minut, pić raz dziennie. W praktyce mlecz polny stosuje się raczej jako składnik uzupełniający mieszanki goryczowej niż samodzielny lek — jeśli zależy ci na działaniu żółciopędnym, sięgnij po mniszek, cykorię lub karczoch. Kuchennie: młode liście po sparzeniu wrzątkiem i odlaniu wody (co usuwa część goryczy) nadają się do sałatek, zup i jako warzywo duszone. Sok mleczny ze świeżej łodygi — punktowo na brodawki, kilka razy dziennie, unikając zdrowej skóry.
Ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą; łodygi są soczyste i puste, więc schną wolno — grubsze rozłupać wzdłuż albo w ogóle je odrzucić, zostawiając liście i kwiaty. Susz ciemnieje łatwiej niż mniszkowy. Przechowywać do 12 miesięcy. ODRÓŻNIANIE — to najważniejsza umiejętność przy tym gatunku: od mniszka lekarskiego mlecz polny odróżnia wysoka, ulistniona łodyga (mniszek ma bezlistny, pusty głąbik z jednym koszyczkiem i rozetę przyziemną) oraz wiele koszyczków na jednej rozgałęzionej łodydze. Od mlecza zwyczajnego (S. oleraceus) — mlecz polny jest byliną z rozłogami, ma większe koszyczki (3–5 cm) i gęsto gruczołowato owłosioną, lepką okrywę, a uszka liściowe obejmujące łodygę są ZAOKRĄGLONE; mlecz zwyczajny jest jednoroczny, ma koszyczki mniejsze (2–2,5 cm), okrywę nagą i uszka OSTRO ZAOSTRZONE. Od ostrożenia polnego — ten kłuje na serio (twarde ciernie) i ma kwiaty rurkowate, purpurowe, a nie języczkowate i żółte, oraz nie zawiera białego soku mlecznego. Wszystkie mlecze zawierają sok mleczny, który plami skórę i tkaniny na brązowo. Do zbioru wybieraj rośliny młode: starsze łodygi drewnieją i są bezwartościowe.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.