Larix decidua
Jedyne krajowe drzewo iglaste zrzucające igły na zimę; źródło terpentyny weneckiej — żywicy o działaniu drażniącym i wykrztuśnym.
Modrzew europejski jest ewenementem wśród naszych drzew iglastych — jesienią przebarwia igły na złoto i zrzuca je, zimując zupełnie nagi. W ziołolecznictwie liczy się przede wszystkim jego żywica, znana w farmacji jako terpentyna wenecka (Terebinthina laricina), pozyskiwana przez nawiercanie pni starszych drzew. Zawiera olejek terpentynowy o silnym działaniu drażniącym, przekrwiennym i wykrztuśnym oraz kwasy żywiczne o działaniu antyseptycznym. Kora i młode pędy mają znaczenie pomocnicze — dostarczają garbników i witaminy C. Jest to surowiec silnie drażniący, stosowany głównie zewnętrznie i w gotowych preparatach, a nie do dowolnego eksperymentowania.
Drzewo iglaste zrzucające igły na zimę (jedyny taki rodzimy gatunek), dorastające do 30–40 (do 50) m wysokości, o pokroju wyniosłym, stożkowatym, z prostym, przewodnikowym pniem i ażurową, luźną koroną; gałęzie poziome lub zwisające, młode pędy jasnożółte, zwisające. Kora u młodych drzew szarawa i gładka, u starszych gruba (do 10 cm), głęboko podłużnie spękana, na spękaniach czerwonobrunatna. Igły miękkie, wiotkie, płaskie, długości 2–4 cm, jasnozielone, ustawione POJEDYNCZO na długopędach, a na krótkopędach w charakterystycznych PĘCZKACH po 20–40 sztuk (rozetkach) — to najlepsza cecha rozpoznawcza; jesienią przebarwiają się na złocistożółto i opadają. Roślina jednopienna: kwiatostany męskie to drobne, żółtawe, kulistojajowate kłosy (szyszeczki pyłkowe), żeńskie to wzniesione, krótkie szyszeczki barwy karminowoczerwonej lub różowej („różyczki”), bardzo ozdobne wiosną. Szyszki drobne, jajowate, 2–4 cm długości, wzniesione ku górze, początkowo zielonobrunatne, potem brązowe, o łuskach nasiennych PŁASKICH, przylegających, na brzegu prosto ściętych lub słabo wyciętych, nieodgiętych na zewnątrz (cecha odróżniająca od modrzewia japońskiego, którego łuski są wyraźnie odgięte na zewnątrz, „muszelkowate”); szyszki pozostają na drzewie przez kilka lat po wysypaniu nasion. Nasiona drobne, oskrzydlone. System korzeniowy głęboki, palowy z silnymi korzeniami bocznymi — drzewo bardzo odporne na wiatrołomy.
W Polsce naturalne stanowiska modrzewia obejmują góry i wyżyny południowe — Sudety, Karpaty (modrzew polski Larix decidua subsp. polonica jako endemiczny podgatunek, m.in. w Górach Świętokrzyskich, na Roztoczu i w Beskidach), a poza tym drzewo jest w całym kraju szeroko sadzone w lasach gospodarczych, parkach i zadrzewieniach. Rośnie w borach mieszanych i lasach górskich, na zboczach, często jako gatunek pionierski na terenach porębowych i rekultywowanych. W górach dochodzi do górnej granicy lasu. Terpentynę wenecką pozyskuje się dziś głównie z upraw i drzewostanów alpejskich (Austria, Tyrol, Szwajcaria) i stamtąd jest do Polski sprowadzana.
Stanowisko wybitnie świetliste — modrzew jest gatunkiem światłożądnym, w cieniu zamiera. Gleba przepuszczalna, głęboka, świeża, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie żyzna; toleruje odczyn od kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,0–7,5). Nie znosi gleb zbitych, podmokłych, stale mokrych ani suchych piasków. Bardzo mrozoodporny (strefy 3–4), znosi surowe zimy górskie i późne przymrozki. Wrażliwy na zanieczyszczenia przemysłowe (dwutlenek siarki) — w porównaniu z sosną znacznie gorzej znosi skażone powietrze, więc drzew rosnących przy hutach i drogach szybkiego ruchu nie traktujemy jako źródła surowca. Nie nacinać pni drzew w lasach państwowych, rezerwatach i parkach bez zgody — jest to niszczenie drzewostanu. Żywicę i pędy pozyskuj z drzew własnych lub kupuj surowiec apteczny.
żywica — terpentyna wenecka (Terebinthina laricina / Terebinthina veneta), z niej otrzymuje się olejek terpentynowy (Oleum Terebinthinae) i kalafonię; pomocniczo kora (Laricis cortex) i młode pędy z igłami. Surowiec żywiczny działa silnie drażniąco — przeznaczony przede wszystkim do stosowania zewnętrznego i do preparatów aptecznych
Żywica (terpentyna wenecka) — pozyskiwana od maja do września, w ciepłej porze roku, przez nawiercenie otworu w pniu starszego drzewa (co najmniej kilkudziesięcioletniego) i zbieranie wypływającej żywicy; z jednego drzewa uzyskuje się jej niewiele, dlatego jest to surowiec kosztowny. W praktyce zielarskiej kupuje się gotowy surowiec, nie nawierca się drzew samodzielnie. Młode pędy z igłami — wiosną, od kwietnia do maja, gdy igły są jasnozielone, świeże i miękkie, zawierają wówczas najwięcej witaminy C i olejku. Kora — wiosną, w okresie ruszania soków (kwiecień–maj), z gałęzi ściętych podczas cięć pielęgnacyjnych lub z drzew wyciętych legalnie; nigdy nie obdzierać kory ze stojących, żywych drzew. Szyszki i „różyczki” — sezonowo, głównie do celów dekoracyjnych.
Żywica (terpentyna wenecka): olejek terpentynowy (kilkanaście do ok. dwudziestu procent — głównie α-pineny, β-pineny, kareny, limonen) oraz kwasy żywiczne z grupy abietanowej i pimaranowej (kalafonia). Kora: garbniki katechinowe (znaczna zawartość — surowiec garbnikowy), kwasy fenolowe, żywice, arabinogalaktan (polisacharyd charakterystyczny dla drewna modrzewia, o właściwościach immunomodulujących i prebiotycznych), flawonoidy, taksyfolina (dihydrokwercetyna). Igły i młode pędy: olejek eteryczny, witamina C, karotenoidy, garbniki, gorycze.
Zewnętrznie (podstawowa droga podania): terpentyna wenecka i olejek terpentynowy wchodzą w skład aptecznych maści, plastrów rozgrzewających i mazideł stosowanych przy bólach mięśni, nerwobólach, rwie kulszowej i reumatyzmie — używa się gotowych preparatów, zgodnie z ulotką. Samodzielnie przygotowany, nierozcieńczony olejek terpentynowy na skórę może wywołać oparzenie chemiczne — nie stosuj go w czystej postaci. Inhalacje: kilka kropli olejku (z preparatu aptecznego przeznaczonego do inhalacji) na miskę gorącej wody, wdychać opary przez kilka minut przy nieżytach oskrzeli; nie stosować u małych dzieci. Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować 10 minut, odcedzić — do płukania gardła i jamy ustnej oraz do przemywań i okładów na skórę. Napar z młodych pędów: 1–2 łyżeczki rozdrobnionych świeżych pędów na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut, pić 1–2 razy dziennie w okresie wiosennym (witamina C, wspomagająco przy nieżytach). Doustne stosowanie olejku terpentynowego i żywicy podejmuje się WYŁĄCZNIE w gotowych preparatach aptecznych i pod kontrolą — surowiec jest nefrotoksyczny i silnie drażniący; nie podajemy tu żadnych dawek do przyjmowania wewnętrznego.
Żywicy nie da się sensownie „wysuszyć” — przechowuje się ją w szczelnych, szklanych naczyniach, w chłodzie i ciemności, bo olejek ulatnia się i utlenia; zutleniona terpentyna działa znacznie silniej drażniąco i uczula. Kora: suszyć w cieniu i przewiewie, do 40 °C, pokrojona na drobne kawałki; przechowywać do 2 lat, jest trwała. Igły i pędy: suszyć w cieniu, do 35 °C, żeby nie stracić olejku; najlepsze są jednak świeże. ODRÓŻNIANIE: modrzew europejski od modrzewia japońskiego (Larix kaempferi, powszechnie sadzonego) — łuski szyszek modrzewia europejskiego są PŁASKIE i przylegające, japońskiego wyraźnie ODGIĘTE na zewnątrz, a jego pędy są czerwonawe i oszronione; modrzew europejski ma pędy żółtawe. Od świerka i sosny modrzew odróżnia miękkość igieł, pęczki na krótkopędach i to, że zimą stoi nagi. Sam modrzew polski (podgatunek polonica) różni się drobniejszymi szyszkami o odgiętych łuskach — to endemit chroniony w rezerwatach, nie tykamy. Uwaga warsztatowa: kalafonia (pozostałość po oddestylowaniu olejku) jest silnym alergenem kontaktowym — pracując z żywicą, używaj rękawic. Drewno modrzewia, bogate w żywicę, jest wyjątkowo trwałe i to jego, a nie surowiec zielarski, uczyniło ten gatunek cennym gospodarczo.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.