Monarda didyma
Aromatyczna bylina jasnotowata o szkarłatnych, czubatych kwiatostanach, dająca surowiec przeciwbakteryjny i wiatropędny.
Monarda dwoista pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie Indianie Oswego parzyli z jej ziela napar pity zamiast herbaty — stąd nazwa „herbata Oswego”. W Polsce jest to popularna bylina ozdobna i miododajna, w pełni mrozoodporna, coraz częściej uprawiana także dla surowca zielarskiego. Ziele ma silny, cytrusowo-korzenny zapach zbliżony do bergamotki, od którego wzięła się nazwa handlowa. Olejek zawiera przede wszystkim monoterpeny fenolowe, co czyni surowiec wyraźnie przeciwbakteryjnym. W polskim zielarstwie stosowana głównie jako zioło aromatyczne, wiatropędne i wspomagające przy nieżytach górnych dróg oddechowych.
Bylina kłączowa o wzniesionych pędach wysokości 60–120 cm, tworząca luźne kępy. Łodyga wyraźnie czterokanciasta, sztywna, często czerwonawo nabiegła w węzłach, owłosiona. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowatolancetowate z wyciągniętym wierzchołkiem, brzegiem piłkowane, ciemnozielone, o użyłkowaniu pierzastym z wgłębionymi nerwami, po roztarciu silnie aromatyczne. Kwiatostan szczytowy, główkowaty (skupione nibyokółki tworzące gęstą, spłaszczoną główkę średnicy 6–8 cm), podparty okółkiem czerwonawych podsadek. Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, rurkowate, długości 3–4 cm, barwy szkarłatnej do karminowej, z wystającymi ponad górną wargę pręcikami — całość ma wygląd „potarganej” korony. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery gładkie rozłupki. Organ podziemny to płytkie, rozłogowe kłącze rozrastające się promieniście.
Gatunek obcego pochodzenia, w Polsce nie występuje w naturze. Rośnie wyłącznie w uprawie — w ogrodach przydomowych, na rabatach bylinowych, w ogrodach ziołowych i pasiekach jako roślina miododajna. Sporadycznie dziczeje przejściowo w pobliżu siedzib ludzkich, na przychaciach i wysypiskach ogrodowych, ale nie zadomawia się trwale. W naturalnym zasięgu (wschodnia Ameryka Północna) zasiedla wilgotne zarośla, brzegi potoków i widne lasy liściaste.
Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego — w pełnym cieniu kwitnie słabo i wyleguje. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale świeża do umiarkowanie wilgotnej, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH 6,0–7,0). Nie znosi przesuszenia latem — sucha i uboga gleba sprzyja mączniakowi prawdziwemu, który jest głównym problemem uprawy. Sadzić w rozstawie zapewniającej przewiew, dzielić kępy co 3 lata, bo środek kępy zamiera. W pełni mrozoodporna w warunkach polskich, zimuje bez okrywania. Nie zbierać z rabat traktowanych fungicydami — monardę opryskuje się przeciw mączniakowi częściej niż inne byliny.
ziele (Monardae herba), rzadziej sam kwiatostan (Monardae flos); olejek eteryczny pozyskiwany z ziela
Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do sierpnia, ścinając górne 20–30 cm pędu z kwiatostanem; ciąć w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, między godziną 10 a 12, gdy zawartość olejku jest najwyższa. Roślina po ścięciu odbija i przy sprzyjającej pogodzie daje drugi, słabszy zbiór we wrześniu. Same kwiatostany — zrywać w początkach rozkwitu, gdy kwiaty w główce dopiero się otwierają, wtedy zachowują barwę po wysuszeniu. Liście do celów kulinarnych i herbacianych można zbierać przez cały sezon wegetacyjny, ale najbardziej aromatyczne są tuż przed kwitnieniem.
Olejek eteryczny o zmiennym składzie zależnym od chemotypu — u odmian ogrodowych dominują monoterpeny: tymol, karwakrol, p-cymen, γ-terpinen, linalol, geraniol, cyneol; udział poszczególnych składników waha się bardzo silnie między klonami. Ponadto flawonoidy (pochodne apigeniny i luteoliny), kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), garbniki, gorycze, w kwiatach antocyjany warunkujące szkarłatną barwę.
Napar: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — bez niego ucieka olejek), pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach i niestrawności lub 3 razy dziennie na gorąco przy przeziębieniu. Płukanka na gardło i jamę ustną: mocniejszy napar z 2 łyżek ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, przecedzić, płukać 3–4 razy dziennie. Inhalacja: garść świeżego lub suszonego ziela zalać wrzątkiem, wdychać parę pod ręcznikiem 5–10 minut. Świeże liście i płatki kwiatów jako dodatek do herbat ziołowych, kompozycji owocowych, sałatek i deserów — kwiaty są jadalne i nadają potrawom barwę. Olejku eterycznego nie stosować doustnie ani nierozcieńczonego na skórę.
Ziele suszyć w cieniu i przewiewie w temperaturze do 35 °C — powyżej 40 °C olejek ulatnia się i surowiec traci zapach, stając się bezwartościowy. Suszyć w luźnych pęczkach zawieszonych kwiatostanami w dół albo rozłożone cienką warstwą na sitach; zbyt gruba warstwa zaparza się i brunatnieje. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje szarozieloną barwę liści i czerwoną barwę płatków, kruszy się w palcach i po roztarciu wyraźnie pachnie tymolem. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, nie dłużej niż 12 miesięcy — olejek zanika szybciej niż w tymianku. Uwaga na chemotypy: monardy ogrodowe różnią się składem olejku, część odmian ozdobnych pachnie głównie cytrusowo (linalol, geraniol) i ma znikomą zawartość tymolu — takie mają wartość aromatyczną, nie odkażającą; oceniać po zapachu roztartego liścia. Mieszanki: dobrze łączy się z tymiankiem i szałwią (płukanki), z melisą i miętą (herbaty na trawienie), z lipą i bzem czarnym (napotnie). Główny błąd zbioru to ścinanie ziela porażonego mączniakiem — białoszary nalot na liściach dyskwalifikuje surowiec; takie pędy odrzucać w całości. Nie mylić z monardą punktowaną (M. punctata), która ma żółtawe kwiaty w kilku piętrowych okółkach i znacznie wyższą zawartość tymolu, ani z pysznogłówką rurkowatą (M. fistulosa) o różowoliliowych kwiatach — ta ostatnia jest w Polsce równie często uprawiana i bywa sprzedawana pod tą samą nazwą handlową „bergamotka”.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.