Morela pospolita

Opis

Morela pochodzi z Azji Środkowej i Chin, a do Europy trafiła przez Armenię, czemu zawdzięcza łacińską nazwę gatunkową. W Polsce uprawiana jest głównie w cieplejszych rejonach — na Lubelszczyźnie, Mazowszu, w Wielkopolsce i na Podkarpaciu — i traktowana raczej jako drzewo owocowe niż zielarskie. Jej zielarskie znaczenie jest ograniczone i dwojakie: owoc to wartościowy surowiec odżywczy, bogaty w karotenoidy, potas i błonnik, a olej tłoczony z nasion służy jako baza kosmetyczna i nośnik do maceratów. Nasiona zawierają natomiast amigdalinę, glikozyd cyjanogenny uwalniający cyjanowodór, i z tego powodu nie są surowcem do samodzielnego stosowania. Preparaty z nasion moreli reklamowane jako „witamina B17” lub środek przeciwnowotworowy są niebezpieczne i pozbawione podstaw.

Wygląd

Drzewo wysokości 4–8 m (w uprawie zwykle formowane niżej), o kulistej, luźnej, szeroko rozpostartej koronie i grubych, sztywnych konarach. Kora pnia szarobrunatna do czerwonobrunatnej, u starszych drzew spękana wzdłużnie; młode pędy nagie, czerwonawe, błyszczące, z licznymi jasnymi przetchlinkami. Liście skrętoległe, szerokojajowate do niemal okrągłych, z krótko zaostrzonym wierzchołkiem i sercowatą lub ściętą nasadą, długości 5–9 cm, brzegiem drobno i podwójnie piłkowane, nagie, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu; ogonek liściowy czerwonawy, z 1–2 gruczołkami przy nasadzie blaszki — cecha diagnostyczna odróżniająca od śliwy. Kwiaty pojedyncze lub po dwa, siedzące lub bardzo krótkoszypułkowe, rozwijające się przed liśćmi (marzec–kwiecień), średnicy 2–3 cm, o pięciu białych lub bladoróżowych płatkach i czerwonawym, dzwonkowatym kielichu, który po przekwitnięciu odgina się do tyłu. Owoc to pestkowiec kulisty do jajowatego, średnicy 3–6 cm, aksamitnie owłosiony, barwy żółtej do pomarańczowej z czerwonym rumieńcem, z wyraźną bruzdą biegnącą wzdłuż jednej strony; miąższ soczysty, oddzielający się od pestki. Pestka gładka lub słabo chropowata, spłaszczona, z ostrym grzbietem, zawierająca jedno migdałowate nasiono. System korzeniowy płytki, rozpościerający się szeroko.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, w Polsce wyłącznie w uprawie — sady, ogrody przydomowe, działki, nasadzenia przy zabudowaniach. Nie występuje dziko i nie dziczeje. Najlepiej udaje się w cieplejszych rejonach kraju: na Lubelszczyźnie, Wyżynie Sandomierskiej, w Kotlinie Sandomierskiej, na Mazowszu i w Wielkopolsce; w rejonach chłodnych i górskich zawodzi. Owoc suszony w handlu zielarskim pochodzi niemal wyłącznie z importu — Turcja (rejon Malatya), Uzbekistan, Iran, Hiszpania, Włochy. Olej z nasion sprowadzany głównie z Turcji i Azji Środkowej.

Warunki

Stanowisko bezwzględnie słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru — najlepiej południowa lub południowo-zachodnia ściana budynku albo ciepły stok. Gleba przepuszczalna, próchniczna, ciepła, przewiewna, gliniasto-piaszczysta, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); nie znosi gleb ciężkich, zimnych i podmokłych — na takich choruje na choroby kory i szybko zamiera. Drzewo samo jest mrozoodporne (znosi około −25 °C), ale w polskich warunkach jego prawdziwym problemem są przymrozki wiosenne: kwitnie bardzo wcześnie, w marcu lub kwietniu, i kwiaty regularnie przemarzają, przez co owocowanie bywa co drugi–trzeci rok. Sadzić w miejscach bez zastoisk mrozowych, unikać dolin i niecek. Nie zbierać owoców z drzew rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach przemysłowych.

Surowiec

owoc świeży i suszony (Armeniacae fructus) — surowiec odżywczy; olej z nasion (Armeniacae oleum, tłoczony na zimno, po odtłuszczeniu pozbawiony amigdaliny) — baza do maceratów i preparatów zewnętrznych; kwiat i kora mają znaczenie wyłącznie ludowe. Nasion (pestek) NIE stosuje się jako surowca leczniczego — zawierają amigdalinę.

Termin zbioru

Owoc — od połowy lipca do sierpnia, zależnie od odmiany i rejonu; zbierać w pełnej dojrzałości, gdy owoc nabierze pełnej barwy i lekko ustępuje pod naciskiem palca, a szypułka łatwo się oddziela. Owoce twarde, zerwane przedwcześnie, już nie dojrzeją smakowo i mają ubogi skład. Zbierać rano, po obeschnięciu rosy, ostrożnie — miąższ łatwo się gniecie, a zbite miejsca gniją. Owoc do suszenia przekroić i wypestkować bezpośrednio po zbiorze. Kwiat (znaczenie wyłącznie ludowe i ozdobne) — marzec–kwiecień, w pełni rozkwitu, w suchy dzień. Nasiona pozyskiwane do tłoczenia oleju — z pestek pozostałych po przerobie owoców, dosuszone i przechowywane w łupinie.

Skład chemiczny

Owoc: karotenoidy z dominującym β-karotenem (główny składnik decydujący o pomarańczowej barwie i wartości surowca), likopen i γ-karoten w mniejszych ilościach, luteina; cukry proste (glukoza, fruktoza, sacharoza), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), pektyny i błonnik, potas w dużej ilości (szczególnie w owocu suszonym, gdzie ulega zagęszczeniu), magnez, żelazo, witaminy C, E i z grupy B, flawonoidy (kwercetyna, rutyna, katechiny), kwasy fenolowe (chlorogenowy, neochlorogenowy). Nasiona: olej tłusty (do ok. 40–50% masy nasienia) o wysokiej zawartości kwasu oleinowego i linolowego, tokoferole, fitosterole; ponadto glikozyd cyjanogenny amigdalina oraz enzym emulsyna, który po rozdrobnieniu nasienia rozkłada amigdalinę do cyjanowodoru, benzaldehydu i glukozy. Zawartość amigdaliny jest wysoka w nasionach odmian gorzkich, znacznie niższa (choć nie zerowa) w słodkich. Olej tłoczony i oczyszczony amigdaliny praktycznie nie zawiera — pozostaje ona w makuchu.

Właściwości

• Owoc: odżywcze i uzupełniające niedobory — źródło prowitaminy A o znaczeniu dla wzroku, skóry i błon śluzowych, oraz potasu przy jego niedoborach i przy stosowaniu leków moczopędnych. Łagodnie przeczyszczające i regulujące pracę jelit dzięki pektynom, błonnikowi i sorbitolowi — suszone morele to klasyczny domowy środek przy zaparciach atonicznych. Wspomagająco przy niedokrwistości (żelazo w połączeniu z witaminą C), przy rekonwalescencji i w dietach ubogich w warzywa. Działanie przeciwutleniające karotenoidów i flawonoidów. Olej z nasion: silnie natłuszczający, zmiękczający i odbudowujący barierę lipidową naskórka; lekki, dobrze się wchłania, nie zatyka porów — stosowany przy skórze suchej, wrażliwej, atopowej i u dzieci, a także jako baza do maceratów ziołowych i olejków do masażu. Kora i kwiat mają wyłącznie znaczenie ludowe i nie stanowią uznanego surowca. Nasiona nie mają udowodnionego działania leczniczego — przypisywane im właściwości przeciwnowotworowe („witamina B17”, „laetril”) nie znajdują potwierdzenia, a ich spożycie grozi zatruciem cyjankiem.

Zastosowanie

Owoc suszony: 3–5 sztuk dziennie jako naturalny środek regulujący wypróżnienia i uzupełniający potas; przy zaparciach zalać na noc wrzątkiem, rano zjeść owoce i wypić płyn. Kompot i przecier z owoców świeżych — surowiec odżywczy, bez ograniczeń poza cukrzycą. Olej z nasion moreli: wyłącznie do stosowania zewnętrznego lub jako baza tłuszczowa — nakładać na skórę, wcierać w skórki paznokci, stosować do masażu, używać jako olej nośnikowy do maceracji ziół (nagietka, arniki) i do rozcieńczania olejków eterycznych. Kwiaty morelowe bywają dodawane do herbatek dla ozdoby i zapachu, bez znaczenia leczniczego. PESTEK (NASION) NIE STOSOWAĆ. Nie ma bezpiecznej dawki leczniczej surowych nasion moreli i nie należy ich spożywać ani przygotowywać z nich żadnych preparatów domowych. Nasiona gorzkiej moreli występują wyłącznie jako przetworzony surowiec przemysłowy (odgoryczony, do produkcji oleju, marcepanu, amaretto) albo w preparatach farmaceutycznych o kontrolowanej zawartości. Sprzedawane w internecie „pestki moreli B17” to produkt niebezpieczny — odnotowano po nim ciężkie zatrucia cyjankiem.

Uwagi dla zielarza

Owoce do suszenia przekroić wzdłuż bruzdy, usunąć pestkę, układać skórką do dołu. Suszyć w temperaturze 50–60 °C, z dobrym przewiewem, do momentu gdy miąższ jest skórzasty i sprężysty, ale nie kruszy się. Aby zachować pomarańczową barwę bez siarkowania, połówki skropić sokiem z cytryny albo krótko sparzyć — susz niesiarkowany zawsze ciemnieje do barwy brązowej i to jest jego naturalny wygląd; jaskrawopomarańczowe morele suszone z handlu są siarkowane (dwutlenek siarki), co u astmatyków i osób wrażliwych na siarczyny bywa źle tolerowane. Przechowywać w szczelnych pojemnikach, w chłodzie, do 12 miesięcy; susz chłonie wilgoć i pleśnieje — sprawdzać co kilka tygodni. Olej z nasion tłoczyć wyłącznie na zimno i przechowywać w ciemnym szkle, w chłodzie — jest bogaty w kwasy nienasycone i jełczeje w ciągu kilku miesięcy; zjełczały olej poznaje się po ostrym, drażniącym zapachu i nie wolno go używać na skórę. Rozpoznanie dobrego surowca: susz elastyczny, bez nalotu, bez zapachu stęchlizny, o wyraźnie owocowym, słodko-kwaśnym smaku. Nie mylić drzewa z brzoskwinią (P. persica), która ma wąskie, lancetowate liście i owoc z pestką silnie bruzdowaną i nieodchodzącą od miąższu, ani ze śliwą — u moreli liść jest szerokojajowaty, niemal okrągły, a ogonek liściowy ma gruczołki. Nasiona moreli gorzkiej mają wyraźny zapach gorzkich migdałów po rozgryzieniu — ten zapach jest sygnałem obecności amigdaliny i ostrzeżeniem, nie zaletą. Pestek nie dodawać do nalewek ani do przetworów „dla aromatu” — to praktyka ludowa, która przy dłuższym leżakowaniu prowadzi do kumulacji cyjanowodoru w płynie.

Przeciwwskazania