Morwa czarna

Opis

Morwa czarna pochodzi z południowo-zachodniej Azji (Persja, Kaukaz) i w przeciwieństwie do morwy białej uprawiana była w Europie nie dla jedwabników, lecz dla owoców. W Polsce jest rzadsza i wyraźnie mniej mrozoodporna od morwy białej — udaje się głównie w cieplejszych rejonach i w miastach. Jej najcenniejszym surowcem jest owocostan: kwaśno-słodki, bardzo ciemny, bogaty w antocyjany, tradycyjnie przerabiany na syrop stosowany przy zapaleniu gardła i jamy ustnej — w medycynie ludowej krajów śródziemnomorskich i bliskowschodniego kręgu kulturowego to klasyczny środek na anginę. Liść morwy czarnej bywa używany podobnie jak liść morwy białej, ale zawiera mniej deoksynojirimycyny i jest surowcem słabszym.

Wygląd

Drzewo niższe i bardziej krępe niż morwa biała, wysokości 6–12 m, o krótkim, często pokrzywionym pniu i szerokiej, gęstej, nieregularnej koronie; stare okazy przybierają charakterystyczny, sękaty pokrój. Kora ciemnobrunatna do pomarańczowobrunatnej, grubo i głęboko spękana, u starych drzew z guzowatymi naroślami. Pędy grube, sztywne, krótko owłosione, po przełamaniu wydzielają biały sok mleczny. Liście skrętoległe, grube i sztywne, o blaszce szerokojajowatej do wyraźnie sercowatej, długości 8–20 cm, z nasadą głęboko sercowatą i wierzchołkiem krótko zaostrzonym, brzegiem grubo, nierówno ząbkowane; blaszka z wierzchu ciemnozielona, MATOWA i wyraźnie szorstka w dotyku (jak drobny papier ścierny) — to najpewniejsza cecha odróżniająca od gładkiej i błyszczącej morwy białej; spodem gęsto, miękko owłosiona, o silnie wystających nerwach, użyłkowanie dłoniasto-pierzaste z trzema nerwami z nasady. Liście klapowane zdarzają się rzadko, głównie na młodych, silnych odroślach. Kwiaty niepozorne, zielonkawe, bezpłatkowe, wiatropylne, w krótkich, zbitych kotkach; roślina jednopienna lub dwupienna. Owocostan mięsisty, walcowaty do jajowatego, długości 2–3 cm, na bardzo krótkiej szypułce (niemal siedzący), w pełnej dojrzałości ciemnopurpurowy do czarnego, soczysty, kwaśno-słodki, silnie barwiący sokiem — pozostawia trwałe, ciemnofioletowe plamy na rękach i tkaninach. Korzeń rozległy, płytki, o pomarańczowożółtej korze na przekroju.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, w Polsce wyłącznie w uprawie — sadzony w ogrodach przydomowych, przy zabudowaniach, w parkach i ogrodach botanicznych, głównie w cieplejszych rejonach: na Dolnym Śląsku, Opolszczyźnie, Podkarpaciu, Lubelszczyźnie, w dolinach dużych rzek i w miastach, gdzie korzysta z miejskiej wyspy ciepła. Nie występuje dziko, zdziczenia są rzadkie i nietrwałe. W naturze zasięg obejmuje Persję, Kaukaz i Azję Mniejszą, skąd została rozpowszechniona w basenie Morza Śródziemnego. Owoce i syrop w handlu pochodzą głównie z importu — Turcja, Iran, Bliski Wschód, kraje bałkańskie; krajowy surowiec pozyskuje się z ogrodów i pojedynczych drzew, dostępność jest ograniczona.

Warunki

Stanowisko bezwzględnie słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów — najlepiej pod południową ścianą budynku lub w ciepłym, zacisznym zakątku ogrodu; w miejscu chłodnym owocuje słabo lub wcale. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, głęboka, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5); nie znosi gleb podmokłych, ciężkich i zimnych. Jest mniej odporna na suszę niż morwa biała i przy przesuszeniu zrzuca owoce. Mrozoodporność ograniczona i to jest kluczowe ograniczenie uprawy w Polsce — dorosłe drzewo znosi mniej więcej −20 °C, młode egzemplarze i jednoroczne przyrosty przemarzają wcześniej; w chłodniejszych rejonach kraju wymaga osłaniania w pierwszych latach i i tak bywa uszkadzana. Późno rozpoczyna wegetację, co chroni ją przed wiosennymi przymrozkami. Nie zbierać owoców i liści z drzew rosnących przy ruchliwych ulicach, na skwerach miejskich i w pasach przydrożnych — morwa kumuluje zanieczyszczenia, a owoce zebrane z ziemi przy chodniku są dodatkowo skażone.

Surowiec

owocostan (Mori nigrae fructus) — surowiec podstawowy, głównie w postaci soku i syropu (Sirupus Mori); liść (Mori nigrae folium) — surowiec pomocniczy, słabszy odpowiednik liścia morwy białej; kora korzenia — znaczenie wyłącznie ludowe

Termin zbioru

Owocostan — od lipca do sierpnia (w Polsce zwykle druga połowa lipca i sierpień), zbiór rozciąga się na kilka tygodni, bo owoce dojrzewają nierównomiernie. Zbierać wyłącznie owoce w pełni dojrzałe, czarnofioletowe, miękkie — owocostany czerwone są jeszcze niedojrzałe, bardzo kwaśne i mają wyraźnie mniej antocyjanów. Dojrzałe owoce odpadają same, dlatego zbiera się je metodą strząsania na rozłożone pod drzewem płótno, najlepiej rano; ręczne zrywanie z gałęzi kończy się zgnieceniem miąższu. Owoce są nietrwałe i fermentują w ciągu kilkunastu godzin — przerabiać tego samego dnia. Liść — czerwiec–lipiec, młode, w pełni wyrośnięte liście z tegorocznych przyrostów; liście starsze twardnieją i są mało wartościowe. Kora korzenia — jesienią, po zakończeniu wegetacji, wyłącznie z roślin uprawnych.

Skład chemiczny

Owocostan: antocyjany w bardzo wysokiej zawartości (cyjanidyno-3-glukozyd jako główny barwnik, cyjanidyno-3-rutynozyd) — to one odpowiadają za czarnopurpurową barwę i za większość działania przeciwutleniającego; flawonoidy (rutyna, kwercetyna), kwasy fenolowe (chlorogenowy, protokatechowy), resweratrol, garbniki, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), cukry proste, pektyny, żelazo, potas, wapń, magnez, witaminy C i K, karotenoidy. Liść: 1-deoksynojirimycyna (DNJ) i pokrewne alkaloidy iminocukrowe, ale w zawartości wyraźnie niższej niż u morwy białej; flawonoidy (rutyna, izokwercytryna, astragalina), kwasy fenolowe, garbniki, fitosterole, sole mineralne. Kora korzenia: prenylowane flawonoidy, stilbeny (oksyresweratrol), garbniki, sok mleczny z kauczukiem.

Właściwości

• Owocostan: silnie przeciwutleniające dzięki antocyjanom; ściągające i przeciwzapalne na błonę śluzową jamy ustnej i gardła — syrop z morwy czarnej to tradycyjny środek przy anginie, zapaleniu gardła, aftach i zapaleniu dziąseł, stosowany do płukania i do smarowania śluzówki. Odżywcze i wzmacniające, tradycyjnie zalecane w niedokrwistości i w okresie rekonwalescencji (żelazo z witaminą C). Wspiera szczelność naczyń włosowatych (rutyna, antocyjany). Łagodnie przeczyszczające przy większych ilościach owoców, a jednocześnie ściągające przy przewadze garbników w owocach mniej dojrzałych — działanie zależy od stopnia dojrzałości surowca. Liść: hipoglikemizujące i hipolipemizujące, o mechanizmie tym samym co u morwy białej (hamowanie jelitowych α-glukozydaz przez DNJ), lecz o słabszym natężeniu — do celów wspomagania gospodarki węglowodanowej właściwym surowcem jest morwa biała, czarna jest jej gorszym zamiennikiem. Napar z liścia działa ponadto łagodnie moczopędnie i napotnie. Kora korzenia: moczopędnie i przeciwkaszlowo, znaczenie wyłącznie tradycyjne.

Zastosowanie

Syrop z owoców (podstawowa i najlepsza postać): dojrzałe owocostany rozgnieść, odcisnąć sok, przecedzić przez gęste płótno, zagotować z cukrem lub miodem (klasycznie 1 : 1 z cukrem, gotować krótko, do zgęstnienia), gorący przelać do wyparzonych butelek. Przy zapaleniu gardła: 1 łyżka syropu kilka razy dziennie, trzymać chwilę w ustach przed przełknięciem, albo rozcieńczyć łyżkę syropu w pół szklanki letniej wody i płukać gardło 3–4 razy dziennie. Dla dzieci: 1 łyżeczka kilka razy dziennie. Sok świeży: pić rozcieńczony wodą jako napój odżywczy i przeciwutleniający. Owoce świeże i suszone — spożywać bez ograniczeń poza cukrzycą; suszone jako przekąska i dodatek do mieszanek. Napar z liścia: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie bezpośrednio przed posiłkami — jak przy morwie białej, ale nie liczyć na tę samą siłę działania. Nalewka na owocach: owoce zalać spirytusem rozcieńczonym do ok. 40–50%, macerować kilka tygodni, przecedzić — surowiec smakowy i ściągający, do płukanek po rozcieńczeniu.

Uwagi dla zielarza

Owoce są bardzo nietrwałe — przerabiać w dniu zbioru, najpóźniej nazajutrz; leżakujące fermentują i pleśnieją. Do suszenia nadają się gorzej niż owoce morwy białej ze względu na dużą soczystość: suszyć w 50–55 °C, cienką warstwą, w suszarce z wymuszonym obiegiem; susz jest lepki i skłonny do zbrylania, przechowywać w szczelnych pojemnikach z pochłaniaczem wilgoci. Sok barwi wszystko, czego dotknie, na trwały fiolet — pracować w rękawiczkach, nie używać naczyń aluminiowych i żelaznych, bo antocyjany reagują z metalami i sok szarzeje; używać emalii, stali nierdzewnej, szkła. Antocyjany są wrażliwe na wysoką temperaturę i długie gotowanie — syrop gotować krótko, inaczej barwa przechodzi w brudnobrunatną, co jest oznaką rozkładu barwników i utraty wartości. Liść suszyć w cieniu, do 40 °C, cienką warstwą, bo grubszy niż u morwy białej i wolniej oddaje wodę; przy zbyt wolnym suszeniu czernieje. Rozpoznanie i odróżnienie od morwy białej — to podstawa poprawnego zbioru: morwa czarna ma liść matowy, gruby, wyraźnie SZORSTKI w dotyku i sercowaty u nasady, owocostan niemal siedzący i czarnopurpurowy; morwa biała ma liść gładki, błyszczący, często klapowany, a owocostan na długiej szypułce, zwykle jasny. Uwaga: nazwa gatunku nie odnosi się do barwy owocu — istnieją odmiany morwy białej o ciemnych, niemal czarnych owocostanach i są one regularnie sprzedawane jako „morwa czarna”; rozstrzyga liść, nie owoc. Do surowca przeciwcukrzycowego kupować liść morwy BIAŁEJ. Mieszanki: syrop z morwy czarnej łączyć z szałwią i tymiankiem (gardło), owoce z aronią, czarnym bzem i dziką różą (przeciwutleniająco, przy niedokrwistości).

Przeciwwskazania