Muira puama

Opis

Muira puama to niewielki krzew lub drzewko z dorzecza Amazonki, znane w brazylijskiej medycynie ludowej jako „drzewo potencji”. Surowcem jest twarde, zdrewniałe drzewo korzenia i kora pnia, tradycyjnie stosowane jako tonik przy wyczerpaniu, osłabieniu nerwowym i spadku libido. Jest to jeden z tych surowców, wobec których uczciwość wymaga ostrożności: tradycja użycia jest długa i konsekwentna, ale badań klinicznych praktycznie brak, a mechanizm działania pozostaje niewyjaśniony. Substancje czynne są nierozpuszczalne w wodzie, dlatego napar z muira puama jest w praktyce bezwartościowy — surowiec pracuje wyłącznie w wyciągach alkoholowych. Do Polski trafia jako sproszkowana kora, zrębki lub gotowe ekstrakty.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 2–5 m (wyjątkowo do 15 m), o nieregularnej, rozłożystej koronie i cienkim pniu o średnicy kilkunastu centymetrów. Kora szarobrunatna do rdzawobrunatnej, gładka lub płytko spękana, na przekroju włóknista; drewno bardzo twarde, jasnobeżowe do żółtawego, o gorzkawym, żywicznym zapachu przy rozłupaniu. Liście naprzemianległe, krótkoogonkowe, skórzaste, eliptyczne do podłużnie jajowatych, długości 6–12 cm, całobrzegie, zaostrzone lub tępo zakończone, ciemnozielone i połyskujące z wierzchu, jaśniejsze i matowe od spodu; użyłkowanie pierzaste, z 6–10 parami nerwów bocznych wyraźnie wystających od spodu blaszki. Kwiatostan to krótkie, zbite grono lub baldachogrono wyrastające w kątach liści. Kwiaty drobne (4–6 mm), białe do kremowych, silnie i słodko pachnące jaśminem, o czterech–pięciu mięsistych, wewnątrz owłosionych płatkach z charakterystycznym pęczkiem włosków przy nasadzie (stąd rodzajowa nazwa Ptychopetalum — „płatek z fałdą”). Owoc to jednonasienny, jajowaty pestkowiec długości ok. 1,5–2 cm, przy dojrzewaniu żółtopomarańczowy do brunatnego. Korzeń palowy, silnie zdrewniały, z licznymi twardymi korzeniami bocznymi — to on stanowi główny surowiec.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla amazońskiej Brazylii (stany Pará, Amazonas), a także Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej. Rośnie w podszycie wilgotnych lasów deszczowych na terenach nizinnych, na obrzeżach lasów, na piaszczystych i ubogich glebach zalewowych oraz na terra firme. Roślina zbierana w przeważającej części ze stanowisk naturalnych, nie z upraw — co czyni ją surowcem obciążonym problemem nadmiernej eksploatacji i częstych fałszerstw. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiana. Surowiec sprowadzany z Brazylii, zwykle jako rozdrobnione drewno korzenia lub proszek; na rynku europejskim krążą też surowce pochodzące od innych gatunków rodzaju Ptychopetalum oraz od zupełnie niespokrewnionych drzew.

Warunki

Roślina ściśle tropikalna, wilgotnolasowa, w Polsce nieuprawialna — wymaga stałej temperatury powyżej 20 °C, bardzo wysokiej wilgotności powietrza i półcienia typowego dla podszytu lasu deszczowego. Gleba kwaśna (pH 4,5–5,5), piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, uboga, ale stale wilgotna i dobrze przepuszczalna. Mrozoodporność zerowa — nawet chłodne noce (poniżej 15 °C) hamują wegetację. W praktyce zielarskiej w Polsce mowa wyłącznie o surowcu importowanym: nie kupować sproszkowanej „muira puama” bez informacji o gatunku i pochodzeniu — proszek jest najczęstszą postacią fałszerstwa, bo po zmieleniu żadnego drewna nie da się rozpoznać. Bezpieczniej kupować surowiec w postaci zrębków lub kawałków drewna.

Surowiec

kora i drzewo korzenia (Ptychopetali lignum et cortex), rzadziej kora pnia; surowiec przerabiany niemal wyłącznie na wyciągi alkoholowe

Termin zbioru

Zbiór prowadzony jest przez cały rok, bo surowiec jest zdrewniały i nie podlega sezonowym wahaniom w takim stopniu jak zioła zielne; tradycyjnie preferuje się porę suchą (w Amazonii mniej więcej czerwiec–listopad), gdy drewno ma niższą wilgotność i łatwiej je wysuszyć bez pleśni. Wykopuje się korzeń i grubsze korzenie boczne z roślin kilkuletnich, oczyszcza z ziemi, rozłupuje na drobne kawałki jeszcze w stanie świeżym — drewno wyschnięte jest tak twarde, że rozdrabnianie staje się bardzo trudne — i suszy w cieniu. Kora pnia zdejmowana bywa dodatkowo, ale to surowiec uważany za słabszy od drewna korzenia.

Skład chemiczny

Skład nie jest w pełni poznany, a doniesienia bywają sprzeczne — należy o tym mówić wprost. Opisano: sterole roślinne (β-sytosterol, kampesterol, lupeol), kwasy tłuszczowe i estry kwasów tłuszczowych, wolne kwasy tłuszczowe długołańcuchowe, żywice i olejki eteryczne w niewielkiej ilości, kumaryny, alkaloidy w ilościach śladowych (m.in. muirapuamina — związek, którego istnienie i struktura bywają kwestionowane), garbniki, terpeny, sole mineralne. Cechą praktycznie najważniejszą jest to, że frakcje uznawane za czynne (sterole, żywice, lipidy) są nierozpuszczalne lub słabo rozpuszczalne w wodzie, a dobrze rozpuszczalne w etanolu. Nie należy powtarzać za marketingiem konkretnych „procentów substancji czynnych” — takie liczby są zmyślone, bo nie ma uzgodnionego markera standaryzacji.

Właściwości

• Tradycyjnie: tonik ogólny i nerwowy (nervinum, tonicum), afrodyzjak, środek przy impotencji, spadku libido u obu płci, wyczerpaniu psychicznym, osłabieniu po chorobie i rekonwalescencji. W medycynie ludowej Amazonii stosowany także przy bólach reumatycznych, zaburzeniach żołądkowych, biegunce i jako środek przeciwgorączkowy, a zewnętrznie w kąpielach przy osłabieniu i porażeniach. Badania — wyłącznie na zwierzętach i nieliczne, otwarte obserwacje kliniczne — sugerują działanie adaptogenne, przeciwstresowe, poprawiające pamięć i uczenie się oraz hamujące acetylocholinoesterazę, co miałoby tłumaczyć wpływ na funkcje poznawcze. Nie ma jednak żadnego dobrze zaprojektowanego badania z randomizacją i grupą kontrolną, które potwierdzałoby działanie na potencję. Uczciwa ocena: surowiec o długiej i spójnej tradycji, o realnym efekcie odczuwanym przez część stosujących, ale bez wiarygodnego potwierdzenia naukowego i bez ustalonej dawki skutecznej.

Zastosowanie

Napar wodny — nie ma sensu: substancje uznawane za czynne nie przechodzą do wody, a wywar z drewna to w praktyce zabarwiona woda. Surowiec przerabia się na wyciąg alkoholowy. Nalewka: rozdrobnione drewno korzenia zalać alkoholem o mocy 60–70% w proporcji ok. 1 część surowca na 5 części alkoholu, macerować 3–4 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni, następnie przecedzić przez gęste płótno. Tradycyjne dawkowanie: kilkadziesiąt kropli (ok. 1–2 ml nalewki) 1–2 razy dziennie, w niewielkiej ilości wody, kuracjami kilkutygodniowymi z przerwami; nie stosować na noc, bo bywa pobudzająca. Odwar w tradycji brazylijskiej sporządzany jest z gotowania drewna przez 15–20 minut i pity jako tonik — dopuszczalne, ale trzeba wiedzieć, że wyciąga głównie garbniki i sole, nie frakcję lipidową. Gotowe ekstrakty suche (kapsułki) stosuje się zgodnie z zaleceniem producenta — przy czym z uwagi na brak standaryzacji dawki między preparatami są nieporównywalne. Kuracji nie prowadzi się bezterminowo; stosować przez 2–4 tygodnie, potem przerwa.

Uwagi dla zielarza

Największym problemem tego surowca nie jest jego działanie, lecz jego tożsamość: muira puama jest jednym z najczęściej fałszowanych surowców amazońskich. Pod tą nazwą sprzedaje się drewno różnych gatunków, a proszek daje fałszerzom pełną swobodę. Kupuj wyłącznie w postaci zrębków lub kawałków drewna, od dostawcy podającego nazwę łacińską gatunku i kraj pochodzenia; żądaj deklaracji botanicznej. Prawdziwe drewno korzenia jest bardzo twarde, jasnożółtawe do beżowego, o gorzkawym, lekko żywicznym, korzennym zapachu przy świeżym rozłupaniu i wyraźnie gorzkim smaku; drewno bezwonne, miękkie, białe lub mocno ciemne jest podejrzane. Drewno rozdrabniać przed suszeniem — po wysuszeniu jest praktycznie nie do pocięcia domowymi narzędziami; do ekstrakcji potrzebne jest rozdrobnienie na wióry, bo z grubych kawałków alkohol nie wyciągnie nic. Do maceracji używać alkoholu o wysokim stężeniu (60–70%), nie 40% — frakcja lipidowa i żywiczna wymaga mocnego rozpuszczalnika; to najczęstszy błąd. Przechowywać w suchym miejscu, w szczelnym pojemniku, do 2–3 lat (surowiec zdrewniały jest trwały, ale chłonie wilgoć i pleśnieje). Tradycyjnie łączona z catuabą, damianą i żeń-szeniem w mieszankach tonizujących; z uwagi na możliwe działanie pobudzające nie łączyć z dużymi dawkami kofeiny.

Przeciwwskazania