Nasięźrzał pospolity

Opis

Nasięźrzał pospolity nie przypomina paproci — nie ma pierzastych liści, tylko jedną gładką, jajowatą blaszkę i wyrastający z niej wąski „języczek” z zarodniami. Zawdzięcza mu nazwę: dawni zielarze widzieli w nim wężowy język. W polskiej tradycji ludowej to przede wszystkim ziele miłosne, zrywane w noc świętojańską, a nie surowiec apteczny; realne zastosowanie lecznicze miał wyłącznie marginalne i historyczne. Dziś roślina jest w Polsce objęta ochroną gatunkową i wyraźnie ustępuje wraz z zanikaniem wilgotnych łąk. Zielarz powinien znać ją po to, by ją rozpoznać i zostawić w spokoju.

Wygląd

Drobna bylina paprociowa wysokości 5–25 cm, wyrastająca pojedynczo z płożącego kłącza. Roślina wytwarza zwykle jeden liść, podzielony na dwie części: płonną i zarodnionośną. Część płonna to pojedyncza, całobrzega, jajowata lub eliptyczna blaszka o tępym wierzchołku, mięsista, matowozielona, bez ogonka obejmująca łodyżkę, o siateczkowatym (nie widlastym) użyłkowaniu — cecha diagnostyczna. Z jej nasady wyrasta prosty, sztywny trzonek zakończony wąskim, dwurzędowym kłosem zarodnionośnym przypominającym płaski języczek lub kłos — zarodnie tkwią w nim zatopione po obu stronach osi. Brak łodygi kwiatowej, kwiatów i owoców. Organ podziemny: cienkie, płożące kłącze z mięsistymi, nierozgałęzionymi korzeniami.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony na całym niżu i w niższych położeniach górskich, wszędzie rzadki i zanikający. Rośnie na wilgotnych i świeżych łąkach, w młakach, na torfowiskach niskich, w wilgotnych zaroślach, na skrajach olsów i w ekstensywnie użytkowanych murawach. Ginie wraz z osuszaniem łąk, nawożeniem i zaniechaniem koszenia — dawniej pospolitszy, dziś notowany punktowo.

Warunki

Stanowisko widne do półcienistego, w niskiej, niezbyt zwartej runi. Gleba wilgotna do świeżej, próchniczna lub torfowa, uboga w azot, o odczynie od kwaśnego po obojętny (pH ok. 5,0–7,0). Nie znosi nawożenia, przeorania i intensywnej gospodarki łąkowej. Całkowicie mrozoodporny, obumiera na zimę do kłącza. Nie zbierać go w ogóle — gatunek chroniony; nie przenosić też do ogrodu, bo żyje w symbiozie z grzybami glebowymi i po przesadzeniu ginie.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego w obrocie. Historycznie używano ziela (Ophioglossi herba) — dziś gatunek chroniony, nieznajdujący zastosowania w lecznictwie i niedopuszczony do zbioru.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru. Roślina rozwija liść w maju–czerwcu, zarodniki dojrzewają w czerwcu–lipcu, po czym pęd zamiera. Etnograficznie ziele zrywano w noc świętojańską (23/24 czerwca) do celów magicznych, nie leczniczych — dziś jest to działanie niedozwolone wobec gatunku chronionego.

Skład chemiczny

Skład poznany słabo i nieudokumentowany farmakopealnie. W zielu stwierdzano garbniki, śluzy, flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe oraz niewielkie ilości substancji śluzowo-białkowych. Nie zawiera filicyny ani innych związków charakterystycznych dla nerecznic. Brak wiarygodnych danych ilościowych — nie należy podawać ich za pewne.

Właściwości

• Dawne zielarstwo przypisywało zielu działanie ściągające i przyspieszające gojenie (okłady na rany, stłuczenia, owrzodzenia goleni) — stąd ludowa nazwa „ziele od ran”. Nie ma badań potwierdzających skuteczność, a działanie sprowadza się prawdopodobnie do słabego efektu garbnikowo-śluzowego. Współczesne zielarstwo nie stosuje tego surowca. Największe znaczenie nasięźrzału jest kulturowe: to sztandarowa roślina polskiej magii miłosnej, wpleciona w obrzędy sobótkowe.

Zastosowanie

Nie stosuje się. Gatunek objęty ochroną gatunkową w Polsce — zbiór, zrywanie i posiadanie ziela są zakazane, a surowiec nie jest dostępny w legalnym obrocie zielarskim. Nie ma potwierdzonych wskazań, dla których warto byłoby go używać; wszystkie przypisywane mu działania zewnętrzne (okłady ściągające) można uzyskać z surowców pospolitych i bezpiecznych, jak babka lancetowata, nawłoć czy dąb.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie w terenie: nasięźrzał myli się początkującym z młodym liściem storczyka lub konwalii, ale wystarczy poszukać wychodzącego z nasady blaszki „języczka” z zarodniami — nic innego na łące tak nie wygląda. Od podejźrzona księżycowego (Botrychium lunaria) odróżnia go pojedyncza, całobrzega blaszka; podejźrzon ma blaszkę pierzasto podzieloną na półksiężycowate odcinki, a jego część zarodnionośna jest rozgałęziona w wiechę, nie płaska. Roślina rośnie skrycie w gęstej runi i łatwo ją przeoczyć — przy koszeniu łąk zielarskich warto wyznaczyć jej stanowiska i je omijać. Jeśli znajdziesz stanowisko, zgłoś je regionalnemu dyrektorowi ochrony środowiska lub lokalnemu klubowi przyrodniczemu zamiast zbierać.

Przeciwwskazania