Nasturcja większa

Opis

Nasturcja przywędrowała do Europy z Andów jako roślina ozdobna, ale w zielarstwie zrobiła karierę dzięki glukozynolanom i uwalnianym z nich olejkom gorczycznym. Jej ziele działa przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo, przy czym substancje czynne wydalane są przez nerki i płuca — stąd tradycyjne zastosowanie przy zakażeniach dróg moczowych i oddechowych. W Niemczech połączenie nasturcji z korzeniem chrzanu funkcjonuje jako uznany fitoterapeutyk przy nawracających infekcjach. W Polsce roślina jest łatwa w uprawie, a cała nadziemna część — liście, kwiaty, niedojrzałe owoce — jest jadalna i ostra w smaku.

Wygląd

Roślina jednoroczna, płożąca się lub pnąca za pomocą skręcających się ogonków liściowych, o pędach długości 30–300 cm (odmiany karłowe tworzą zwarte kępy 25–35 cm). Łodyga soczysta, okrągła, krucha, jasnozielona, naga. Liście długoogonkowe, tarczowate (peltatne) — ogonek przyczepia się w środku blaszki, nie przy brzegu — okrągławe, o średnicy 3–15 cm, całobrzegie lub lekko faliste, z 8–9 promieniście rozchodzącymi się nerwami głównymi biegnącymi od miejsca przyczepu ogonka do brzegu; blaszka lekko woskowana, woda spływa z niej kroplami. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści na długich szypułkach, grzbieciste, o średnicy 3–6 cm, pięciopłatkowe, barwy pomarańczowej, żółtej, łososiowej lub karmazynowej, z ciemniejszym żyłkowaniem u nasady płatków; charakterystyczna, długa (2–3 cm) ostroga utworzona przez działki kielicha, wypełniona nektarem — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Owoc rozłupnia rozpadająca się na trzy pomarszczone, mięsiste rozłupki, początkowo zielone, później jasnobeżowe. Korzeń palowy, słabo rozgałęziony, płytki.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z Ameryki Południowej (Peru, Boliwia, Kolumbia — obszar Andów). W Polsce nie występuje dziko: uprawiany w ogrodach, na balkonach, rabatach i w warzywnikach, uciekinier z upraw pojawia się jedynie efemerycznie na przydrożach i wysypiskach i nie zimuje. Surowiec pochodzi wyłącznie z upraw krajowych lub z importu (susz i preparaty gotowe, sprowadzane głównie z Niemiec i Europy Środkowej).

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru. Gleba przepuszczalna, raczej uboga i piaszczysto-gliniasta — na glebie przenawożonej azotem nasturcja buja liście i słabo kwitnie; pH 6,0–7,5. Wilgotność umiarkowana, podłoże świeże, ale nie mokre; źle znosi zastoiska wody i zimną, ciężką glinę. Zupełnie nieodporna na mróz — pierwszy przymrozek ścina ją do zera, dlatego wysiew wprost do gruntu dopiero po połowie maja. Nie zbierać z rabat traktowanych opryskami przeciw mszycom (nasturcja jest rośliną wabiącą mszyce i bywa opryskiwana najczęściej), z donic przy ruchliwych ulicach ani z podłoży nawożonych saletrą — gromadzi azotany.

Surowiec

ziele, głównie liść i kwiat (Tropaeoli herba, Tropaeoli majoris herba), świeże lub przetworzone; pomocniczo niedojrzałe owoce (marynowane jako namiastka kaparów) i nasiona

Termin zbioru

Liście i ziele — od czerwca do początku października, w miarę odrastania, najlepiej rano po obeschnięciu rosy; ścinać młode, zdrowe, ciemnozielone liście z ogonkami, nie ogałacając rośliny (zostawia się co najmniej połowę ulistnienia, roślina szybko odbija). Kwiaty — przez cały okres kwitnienia (czerwiec–wrzesień), w pełni rozwoju, w dzień słoneczny, zrywane pojedynczo z szypułką. Niedojrzałe, jeszcze zielone i jędrne owoce — od lipca do września, kilka dni po przekwitnięciu, gdy są wielkości grochu; marynuje się je na świeżo. Nasiona dojrzałe (do siewu) — wrzesień–październik, gdy same odpadają i są jasnobeżowe. Cały surowiec przerabia się przede wszystkim na świeżo — to gatunek „świeży”, nie „suszony”.

Skład chemiczny

Glukozynolany, przede wszystkim glukotropeolina, z której pod wpływem mirozynazy (uwalnianej po uszkodzeniu tkanki) powstaje izotiocyjanian benzylu — główna substancja czynna o działaniu przeciwdrobnoustrojowym. Ponadto: flawonoidy (m.in. glikozydy kemferolu i kwercetyny, szczególnie w kwiatach), karotenoidy (luteina, zeaksantyna, likopen w kwiatach — stąd ich barwa), kwas askorbinowy w wysokim stężeniu w świeżych liściach, kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne (siarka, żelazo, wapń), niewielkie ilości olejków eterycznych. Zawartość glukozynolanów jest najwyższa w młodych liściach i nasionach; suszenie i długie gotowanie niszczą mirozynazę, przez co surowiec traci znaczną część aktywności — to klucz do zrozumienia sposobu jego stosowania.

Właściwości

• Działanie przeciwbakteryjne (wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, w tym szczepów wywołujących zakażenia dróg moczowych), przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze — za sprawą izotiocyjanianu benzylu, który po wchłonięciu jest wydalany z moczem i przez płuca, dzięki czemu działa dokładnie tam, gdzie najczęściej lokują się infekcje. Ponadto: wykrztuśne i sekretolityczne (rozrzedza gęstą wydzielinę oskrzelową), moczopędne, przeciwzapalne, pobudzające trawienie i wydzielanie soku żołądkowego, ogólnie wzmacniające przy wyczerpaniu (wysoka zawartość witaminy C). Zewnętrznie — przekrwiająco i drażniąco (nalewka ze świeżego ziela wcierana w skórę głowy przy wypadaniu włosów, okłady przy bólach mięśniowych). W fitoterapii europejskiej klasyczny jest zestaw nasturcja + chrzan przy nawracających zakażeniach dróg moczowych i oddechowych.

Zastosowanie

Napar z liści: 1–2 łyżki świeżych, drobno posiekanych liści (lub 1 łyżka suszu) na szklankę wody ostudzonej do około 80 °C — nie zalewać wrzątkiem, bo wysoka temperatura niszczy enzym uwalniający substancje czynne; parzyć pod przykryciem 10 minut, pić 2–3 razy dziennie po posiłku. Nalewka ze świeżego ziela: świeże, posiekane liście i kwiaty luźno napełnić słoik, zalać alkoholem 40–50%, macerować 2 tygodnie w cieniu, wstrząsając co kilka dni, przecedzić; stosować doustnie po kilkanaście–kilkadziesiąt kropli w wodzie 2–3 razy dziennie przy infekcjach lub zewnętrznie do wcierania. Świeże liście i kwiaty — najprostsza i najskuteczniejsza forma: kilka liści dziennie do sałatki, kanapki, twarożku (smak ostry, rzeżuchowo-gorczyczny). Kwiaty jako jadalna dekoracja i do octu. Niedojrzałe owoce marynowane w occie z solą jako „polskie kapary”. Kuracje przy nawracających infekcjach prowadzi się zwykle przez 1–2 tygodnie, po posiłkach; nie stosować długotrwale bez przerw. Gotowe preparaty apteczne z nasturcją i chrzanem stosować zgodnie z ulotką.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza zasada warsztatowa: nasturcja jest surowcem świeżym. Suszenie w wysokiej temperaturze niszczy mirozynazę i lotny izotiocyjanian, a susz przechowywany kilka miesięcy jest praktycznie bezwartościowy — dlatego zamiast suszyć, nastawia się nalewkę, ocet, kiszonkę lub mrozi posiekane liście w kostkach lodu. Jeśli już suszyć, to szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C, i zużyć w ciągu kilku miesięcy. Dobry surowiec: liście jędrne, ciemnozielone, bez plam i bez mszyc (nasturcja jest rośliną-pułapką na mszyce — obsiadają ją masowo, więc każdy liść trzeba obejrzeć od spodu); kwiaty pełne barwy, nieprzywiędłe. Nalewka ze świeżego ziela ma ostry, gorczyczny zapach — jego brak oznacza, że surowiec był przegrzany. Dobrze łączy się z chrzanem (klasyczny duet przeciwbakteryjny), czosnkiem, tymiankiem i macierzanką (drogi oddechowe), z nawłocią i skrzypem (drogi moczowe). Typowe błędy: zalewanie wrzątkiem, długie gotowanie, suszenie w piekarniku, przedawkowanie „bo to tylko kwiatek”. Roślina nie ma sobowtórów wśród zbieranych ziół — tarczowaty liść i ostroga w kwiacie są jednoznaczne.

Przeciwwskazania