Azadirachta indica
Indyjskie drzewo o gorzkich liściach i nasionach, źródło azadyrachtyny — surowiec o silnym działaniu przeciwpasożytniczym, antyseptycznym i owadobójczym, stosowany głównie zewnętrznie.
Neem, czyli miodla indyjska, to jedno z najważniejszych drzew ajurwedy — nazywane „wiejską apteką”, bo w Indiach służy dosłownie do wszystkiego: gałązką czyści się zęby, liśćmi przesypuje ziarno przed szkodnikami, olejem leczy skórę i odstrasza owady. Surowiec jest skrajnie gorzki i silnie działający: zawiera azadyrachtynę i inne limonoidy, będące jednym z najskuteczniejszych naturalnych insektycydów i regulatorów wzrostu owadów. W praktyce europejskiej neem ma sens przede wszystkim jako środek do stosowania zewnętrznego — na skórę trądzikową, grzybicę, łupież, świerzb i wszawicę — oraz jako biopreparat ogrodniczy. Doustne stosowanie, zwłaszcza oleju, jest niebezpieczne: olej z nasion neem wywołuje u dzieci ciężkie zatrucia z encefalopatią, a u dorosłych uszkadza wątrobę.
Wiecznie zielone lub półzimozielone drzewo wysokości 15–25 m (wyjątkowo 35 m), o gęstej, szerokiej, kulistej lub rozłożystej koronie średnicy nawet 20 m, dającej głęboki cień; pień prosty, krótki, o średnicy do 1 m. Kora szara do czerwonobrunatnej, u starszych drzew grubo i podłużnie spękana, na przekroju czerwonawa, o gorzkim smaku; pod korą warstwa lepkiego, przezroczystego soku. Liście naprzemianległe, skupione na końcach gałązek, nieparzystopierzasto złożone, długości 20–40 cm, o 8–19 listkach ustawionych naprzeciwlegle lub prawie naprzeciwlegle; listki krótkoogonkowe, silnie skośne (asymetryczna nasada — cecha diagnostyczna), sierpowato wygięte, lancetowate, długości 3–8 cm, o brzegu wyraźnie i grubo piłkowanym (ostro ząbkowanym), zaostrzonym wierzchołku, ciemnozielone i połyskujące; szczytowy listek często zredukowany lub go brak. Smak liścia jest skrajnie, wręcz nieznośnie gorzki — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Kwiatostan to zwisająca, luźna, rozgałęziona wiecha długości 15–30 cm, wyrastająca w kątach liści. Kwiaty drobne (5–6 mm), białe do kremowych, obupłciowe, o pięciu wąskich płatkach i charakterystycznej rurce pręcikowej (zrośnięte nitki pręcików — cecha rodziny meliowatych), silnie i słodko pachnące miodem. Owoc to gładki, jajowaty lub podłużny pestkowiec długości 1,5–2,5 cm, początkowo zielony, dojrzały żółty do złotawego, o cienkim, słodkawym, jadalnym miąższu i jednym twardym, jasnobrunatnym nasieniu — to z niego tłoczy się olej. Korzeń palowy, głęboki, z rozległym systemem bocznym.
Gatunek rodzimy dla subkontynentu indyjskiego (Indie, Pakistan, Bangladesz, Nepal, Sri Lanka) i Mjanmy, rozprzestrzeniony i uprawiany w całej strefie suchych tropików — Afryka Subsaharyjska (Sahel), Bliski Wschód, Azja Południowo-Wschodnia, Australia, Karaiby, Ameryka Środkowa. Rośnie w suchych lasach i zaroślach, na obrzeżach pól, przy drogach i wsiach, do ok. 1500 m n.p.m.; wybitnie odporny na suszę i upał, sadzony masowo do zalesiania terenów jałowych i powstrzymywania pustynnienia. W wielu krajach uznany za gatunek inwazyjny. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiany; do kraju trafia liść suszony i sproszkowany, olej tłoczony na zimno oraz gotowe kosmetyki i preparaty ogrodnicze.
Drzewo tropikalne strefy suchej, w Polsce nieuprawialne w gruncie; teoretycznie możliwa uprawa doniczkowa jako roślina kolekcjonerska. Stanowisko maksymalnie słoneczne i ciepłe (optimum 25–35 °C, znosi upały do 45 °C). Gleba przepuszczalna, piaszczysta lub żwirowa, uboga, o odczynie od kwaśnego po wyraźnie zasadowy (pH 5,0–8,5) — neem toleruje gleby jałowe, zasolone i skrajnie suche, ale nie znosi zastoin wody i gleb ciężkich, podmokłych. Wymaga niewielkich opadów (400–1200 mm rocznie). Mrozoodporność zerowa — temperatura poniżej 4 °C uszkadza, przymrozek zabija roślinę; w doniczce wymaga zimowania w temperaturze minimum 15 °C. Uwaga praktyczna: olej neem tłoczony na zimno jest skuteczniejszy jako biopreparat niż rafinowany; przy zakupie sprawdzać, czy podana jest zawartość azadyrachtyny. Nie stosować oleju neem na rośliny jadalne tuż przed zbiorem i nie opryskiwać kwitnących roślin w porze lotu pszczół — preparat jest szkodliwy dla owadów zapylających w bezpośrednim kontakcie.
liść (Azadirachtae folium), olej z nasion (Azadirachtae oleum, olej neem — do użytku zewnętrznego), kora (Azadirachtae cortex), rzadziej nasiona i placek po tłoczeniu (nawóz). Olej z nasion NIE nadaje się do stosowania wewnętrznego.
Liść — zbierany w klimacie tropikalnym praktycznie przez cały rok, ale najbogatszy w limonoidy jest liść młody, w pełni rozwinięty, zbierany wiosną i wczesnym latem (w Indiach marzec–czerwiec), przed porą deszczową; ścinać ulistnione gałązki rano, po obeschnięciu rosy. Owoce i nasiona — po pełnym dojrzeniu i zżółknięciu owoców (w Indiach zwykle czerwiec–sierpień, w porze deszczowej); owoce zbiera się z drzewa lub z ziemi, natychmiast usuwa miąższ (fermentujący miąższ psuje nasiona i olej), myje nasiona i suszy w cieniu, w przewiewie — suszenie na słońcu i przetrzymywanie w wilgoci sprzyja rozwojowi grzybów pleśniowych i skażeniu aflatoksynami, co jest realnym problemem tego surowca. Olej tłoczy się na zimno z wysuszonych jąder nasion, najlepiej w ciągu kilku miesięcy od zbioru — azadyrachtyna szybko się rozkłada. Kora — zdejmowana z gałęzi (nie z pnia, by nie zabić drzewa), w porze suchej.
Główna grupa czynna to limonoidy (triterpenoidy) — ponad 100 opisanych związków, z których najważniejsza jest azadyrachtyna, obecna przede wszystkim w nasionach i oleju; obok niej nimbina, nimbidyna, nimbolid, salanina, meliantriol, gedunina, azadyron. Liść: nimbina, nimbolid, kwercetyna, rutyna, kwasy fenolowe, garbniki, gorycze, β-sytosterol, karotenoidy, witamina C, glikozydy; udział azadyrachtyny w liściu jest niewielki w porównaniu z nasionami. Nasiona i olej: 30–50% tłuszczu (kwas oleinowy, stearynowy, palmitynowy, linolowy), limonoidy (azadyrachtyna — zawartość silnie zależna od pochodzenia i wieku surowca), związki siarkowe odpowiedzialne za charakterystyczny, odpychający zapach oleju (przypominający czosnek z siarką i orzechem), gorzkie triterpeny. Kora: garbniki (do kilkunastu procent), nimbina, nimbidyna, gorycze, żywice. Cała roślina jest skrajnie gorzka — gorycz to jej cecha rozpoznawcza.
SUROWIEC SILNIE DZIAŁAJĄCY. Podstawowe i najbezpieczniejsze zastosowanie to użytek ZEWNĘTRZNY. Olej neem na skórę: rozcieńczyć w oleju bazowym do stężenia 5–20% (nierozcieńczony bywa drażniący i ma bardzo intensywny zapach); wcierać w zmiany trądzikowe, grzybicze, w skórę głowy przy łupieżu. Przy wszawicy: olej neem wymieszany z olejem bazowym lub odżywką, nałożyć na całe włosy i skórę głowy, przykryć czepkiem, pozostawić na kilka godzin, następnie wyczesać gęstym grzebieniem i umyć; powtórzyć po 7–10 dniach. Napar z liści do przemywań i okładów: 1–2 łyżki suszonego liścia na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut, ostudzić, przecedzić; przemywać skórę trądzikową, stosować jako płukankę do włosów i do jamy ustnej przy zapaleniu dziąseł. Kąpiel: garść liści zaparzyć w litrze wody, wlać do wanny — przy świądzie, ospie i zmianach skórnych. Sproszkowany liść z wodą lub miodem jako maseczka na trądzik. DOUSTNIE: napar lub proszek z liścia bywa stosowany w ajurwedzie krótkotrwale (kilka–kilkanaście dni), w małych dawkach, ale ze względu na hepatotoksyczność i wpływ na płodność nie zalecamy samodzielnego stosowania doustnego bez nadzoru specjalisty; nie stosować przewlekle. OLEJU Z NASION NIE WOLNO SPOŻYWAĆ — nawet niewielkie ilości (u dzieci już kilka mililitrów) wywołują ostrą encefalopatię, wymioty, drgawki, śpiączkę i uszkodzenie wątroby; opisano zgony dzieci. Nie podawać żadnych preparatów neem dzieciom doustnie. W ogrodzie: olej neem rozcieńczony w wodzie z dodatkiem emulgatora (np. szarego mydła) jako oprysk na mszyce, przędziorki, mączliki i wciornastki — opryskiwać wieczorem, nie w czasie lotu pszczół, nie na kwiaty.
Liść suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C; dobrze wysuszony jest matowo zielony, kruchy i po roztarciu ma zapach ziołowo-siarkowy oraz smak brutalnie gorzki — brak goryczy oznacza surowiec bezwartościowy lub sfałszowany. Gorycz to najlepszy test tożsamości tego surowca. Przechowywać szczelnie, w ciemności, do 12 miesięcy. Olej neem tłoczony na zimno jest mętny, żółtozielony do brunatnego, o bardzo silnym, nieprzyjemnym zapachu (czosnkowo-siarkowym z nutą orzechową) i krzepnie już w temperaturze pokojowej poniżej ok. 15–20 °C — to normalne, przed użyciem należy go ogrzać w dłoniach lub w kąpieli wodnej; olej klarowny, bezwonny i płynny w chłodzie jest rafinowany, czyli pozbawiony azadyrachtyny, a więc bezużyteczny. Azadyrachtyna rozkłada się pod wpływem światła, ciepła i wysokiego pH — olej przechowywać w ciemnej butelce, w chłodzie, zużyć w ciągu roku; oprysk sporządzać na bieżąco i nie łączyć z preparatami zasadowymi. Realnym problemem surowca z niekontrolowanych źródeł jest skażenie aflatoksynami (pleśnie na źle suszonych nasionach) — kupować wyłącznie od dostawców z badaniami. Miodla indyjska bywa mylona z melią indyjską/azedarach (Melia azedarach), zwaną „chińskim neem” lub cedrelą — to gatunek pokrewny, ale WYRAŹNIE TRUJĄCY, o liściach podwójnie lub potrójnie pierzastych (nie pojedynczo pierzastych!), kwiatach liliowofioletowych (nie białych!) i owocach żółtych, kulistych, pozostających na drzewie po opadnięciu liści; jego owoce zabijają dzieci i zwierzęta. Odróżnienie tych dwóch gatunków jest kwestią bezpieczeństwa, nie pedanterii. W mieszankach kosmetycznych neem łączy się z kurkumą (maseczki na trądzik), z drzewem herbacianym (grzybice) i z tulsi.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.