Nieszpułka zwyczajna

Opis

Nieszpułka to relikt dawnych sadów przyklasztornych i dworskich, dziś w Polsce rzadko sadzona, choć w pełni mrozoodporna. Jej wartość zielarska opiera się na garbnikach i pektynach owocu, które nadają mu działanie zapierające i ściągające na przewód pokarmowy. Owoc surowy, zaraz po zbiorze, jest twardy i cierpki wręcz nie do zjedzenia — dopiero proces zleżenia (bletowania) po pierwszych przymrozkach zamienia go w miękki, brunatny, kwaskowato-słodki miąższ. W ziołolecznictwie ludowym stosowano go jako łagodny środek przy biegunkach i nieżytach jelit, głównie u dzieci i osób starszych, oraz jako składnik konfitur i octów. Liście i kora, bogate w garbniki, znajdowały zastosowanie zewnętrzne do płukanek.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewo o wysokości 3–6 m, o szerokiej, nieregularnej, rozłożystej koronie i często krzywych, sękatych konarach; formy dziko rosnące bywają cierniste, odmiany uprawne — bezcierniowe. Kora szarobrunatna, u starszych okazów łuszcząca się podłużnymi płatami. Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, duże (8–15 cm długości), podłużnie lancetowate do eliptycznych, o brzegu całobrzegim lub bardzo drobno piłkowanym tylko przy wierzchołku, z wyraźnym pierzastym użyłkowaniem wgłębionym po wierzchu; spód liścia szarawy, gęsto owłosiony; jesienią liście przebarwiają się na rdzawoczerwono. Kwiaty pojedyncze, wyrastające szczytowo na krótkopędach (nie w baldachogronach jak u głogu!) — to cecha diagnostyczna; są duże, o średnicy 3–5 cm, o pięciu białych lub kremowobiałych, okrągławych płatkach i pięciu długich, wąskich, liściastych, odgiętych działkach kielicha, wyraźnie dłuższych od zalążni. Owoc pozorny — rzekomy, kulisto-gruszkowaty, spłaszczony, o średnicy 2–4 cm, brunatny, matowy, na szczycie z szerokim, otwartym, „koronkowym” zagłębieniem otoczonym pięcioma sterczącymi, sztywnymi działkami kielicha, przez które widać wnętrze owocu; wewnątrz pięć twardych, jasnych pestek. System korzeniowy głęboki, palowo-sercowaty.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy w naszej florze, pochodzący z rejonu Kaukazu, Azji Mniejszej i Bałkanów, sprowadzony do Europy Środkowej jeszcze w średniowieczu. W Polsce nie rośnie dziko — spotykana wyłącznie w uprawie: w starych sadach, przy zabytkowych dworach, plebaniach i klasztorach, w kolekcjach arboretów oraz sporadycznie w ogrodach przydomowych jako drzewko ozdobne. Zdziczałe okazy zdarzają się przy dawnych siedliskach ludzkich i w zaroślach na ciepłych zboczach, ale nie tworzy trwałych populacji.

Warunki

Stanowisko słoneczne lub co najwyżej lekko ocienione — w cieniu owoce nie dojrzewają i pozostają cierpkie. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, świeża, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0); znosi gleby gliniaste, źle rośnie na podłożu podmokłym i zbitym. Wymaga stanowiska osłoniętego od zimnych wiatrów, w miejscu ciepłym, bo późno kończy wegetację. Mrozoodporność dobra w całej Polsce (strefy 5–6), przemarzają jedynie młode przyrosty w surowe zimy. Nie zbierać owoców z drzew rosnących przy ruchliwych drogach i na terenach poprzemysłowych, a także z egzemplarzy w parkach objętych opryskami.

Surowiec

owoc (Mespili fructus) — zebrany po przymrozkach i zbletowany; pomocniczo liść (Mespili folium) i kora do płukanek i okładów

Termin zbioru

Owoc — zbiera się późną jesienią, w październiku i listopadzie, po pierwszych przymrozkach (–3 do –5 °C), gdy szypułka łatwo odchodzi od pędu; owoce ścina się lub obrywa z ogonkiem, ostrożnie, bo uszkodzone gniją. Zaraz po zbiorze owoce układa się w jednej warstwie, oczkiem do góry, w chłodnym, przewiewnym pomieszczeniu i pozostawia na 2–4 tygodnie do zleżenia (bletowania) — gotowe są, gdy skórka pomarszczy się, a miąższ zmięknie i stanie się ciemnobrązowy, o zapachu przypominającym pieczone jabłko. Liść — zbiera się od czerwca do sierpnia, w pełni rozwoju, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Kora — wczesną wiosną, w marcu i kwietniu, przed ruszeniem soków, wyłącznie z gałęzi pochodzących z cięcia pielęgnacyjnego, nigdy przez obrączkowanie żywego pnia.

Skład chemiczny

Owoc: garbniki katechinowe i galusowe (najwięcej w owocu niedojrzałym, ich ilość wyraźnie spada w trakcie bletowania), pektyny, kwasy organiczne — jabłkowy i cytrynowy, cukry proste (fruktoza, glukoza — narastające w czasie zleżenia), witamina C, prowitamina A i inne karotenoidy, flawonoidy, sole mineralne (potas, wapń, magnez). Liść i kora: znaczne ilości garbników, kwasy fenolowe, flawonoidy, śluzy. Nasiona zawierają śladowe ilości glikozydów cyjanogennych, dlatego pestek nie kruszy się i nie przerabia.

Właściwości

• Owoc niedojrzały i tuż po zbiorze działa wyraźnie ściągająco i zapierająco (adstringens) — garbniki wytrącają białka śluzówki jelit i zmniejszają jej przepuszczalność, hamując biegunkę. Owoc zbletowany traci część garbników, ale zyskuje pektyny i cukry — działa wtedy łagodnie regulująco na perystaltykę i osłaniająco na błonę śluzową, bywał stosowany jako pokarm rekonwalescencyjny. Wysoka zawartość pektyn daje efekt sorpcyjny i wiążący w świetle jelita. Odwary z liści i kory, silnie garbnikowe, stosowano zewnętrznie do płukanek jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych dziąseł i aftach, a także do okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia — wyłącznie miejscowo. Roślina o działaniu łagodnym i pomocniczym; nie jest surowcem farmakopealnym i nie zastępuje leczenia przyczynowego.

Zastosowanie

Odwar z owoców przy biegunce: 2 łyżki rozdrobnionych, suszonych owoców zalać 2 szklankami zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić pół szklanki 2–3 razy dziennie, między posiłkami, do ustąpienia dolegliwości — nie dłużej niż kilka dni. Owoce zbletowane jada się na surowo, wydobywając miąższ łyżeczką i wypluwając pestki, lub przerabia na przecier, konfiturę, galaretkę (bogate w pektyny, tężeją bez dodatków) i nalewkę. Nalewka: dojrzałe, zbletowane owoce zalać spirytusem rozcieńczonym do ok. 45%, macerować 4–6 tygodni, przefiltrować; stosowana ludowo jako trawienny środek po ciężkim posiłku, w ilości małego kieliszka. Płukanka z liści lub kory: 1 łyżka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować 10 minut, ostudzić, przecedzić — płukać usta i gardło kilka razy dziennie, do użytku wyłącznie zewnętrznego. Nie stosować preparatów garbnikowych bezpośrednio przed posiłkiem ani łącznie z lekami przyjmowanymi doustnie.

Uwagi dla zielarza

Owoce do celów zielarskich (zapierających) zbiera się i suszy jeszcze twarde, przed bletowaniem, bo wtedy zawartość garbników jest najwyższa; owoce do jedzenia — dopiero po zleżeniu. Suszenie: owoc przekroić na połówki lub ćwiartki, suszyć w temperaturze do 50 °C, w przewiewie, aż stanie się twardy i łamliwy; zbyt wolne suszenie prowadzi do zapleśnienia, bo miąższ jest wilgotny i cukrowy. Liście i korę suszyć w cieniu, do 40 °C. Dobry surowiec owocowy jest rdzawobrunatny, o cierpkim, kwaśnym smaku i lekkim jabłkowym zapachu — surowiec czarny, słodki i miękki jest zaparzony lub sfermentowany, do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych słojach, do 12 miesięcy; owoce chętnie zawilgacają i atakują je mole spożywcze — przed odstawieniem warto surowiec przemrozić. W mieszankach zapierających łączy się z korą dębu, jeżyną (liść), pięciornikiem kurzym zielem i borówką czernicą (owoc suszony). Typowy błąd: jedzenie owoców prosto z drzewa — są niejadalne z powodu cierpkości i wywołują zaparcia, a nie tylko regulację. Nieszpułkę myli się z głogiem — u głogu kwiaty zebrane są w baldachogrona, owoce są drobne, czerwone i wąsko zwieńczone kielichem; nieszpułka ma kwiaty pojedyncze, owoc duży, brunatny i szeroko otwarty na szczycie. Nie mylić też z nieszpułką japońską (Eriobotrya japonica), która jest zupełnie inną rośliną, o owocu pomarańczowym i wiecznie zielonych liściach.

Przeciwwskazania