Niezapominajka błotna

Opis

Niezapominajka błotna to najbardziej znana z krajowych niezapominajek — bylina brzegów wód, o drobnych, lazurowych kwiatach zebranych w charakterystyczny, zwinięty jak ogon skorpiona kwiatostan. W dawnym zielarstwie ludowym ziele stosowano jako łagodny środek wykrztuśny przy nieżytach oskrzeli i suchym kaszlu, a odwar zewnętrznie do przemywania oczu i podrażnionej skóry. Współczesna wiedza każe traktować ją z rezerwą: jak większość roślin z rodziny ogórecznikowatych zawiera alkaloidy pirolizydynowe, hepatotoksyczne przy dłuższym przyjmowaniu, przez co wewnętrzne stosowanie ziela zostało w praktyce zarzucone. Dziś ma znaczenie przede wszystkim ozdobne i ekologiczne — jako roślina strefy przybrzeżnej oczek wodnych i wczesna pożytkowa. Zielarz powinien ją znać głównie po to, by prawidłowo rozpoznawać i nie mylić z gatunkami użytkowymi.

Wygląd

Bylina o wysokości 15–45 cm, tworząca luźne kępy, z długimi, płożącymi się rozłogami wyrastającymi u nasady — cecha odróżniająca ją od gatunków jednorocznych. Łodyga wzniesiona lub podnosząca się, w przekroju wyraźnie kanciasta (tępo czterokanciasta), pusta lub wypełniona rdzeniem, pokryta krótkimi, przylegającymi (nie odstającymi!) włoskami. Liście skrętoległe, siedzące lub obejmujące łodygę, podłużnie lancetowate do łopatkowatych, całobrzegie, tępo zakończone, o pojedynczym, wyraźnym nerwie głównym i słabo widocznych nerwach bocznych, jasnozielone, delikatnie owłosione — kształtem przypominają mysie uszko, stąd nazwa rodzajowa. Kwiatostan to skrętek (sierpik) — jednostronne, na szczycie zwinięte ślimakowato grono, prostujące się w miarę zakwitania kolejnych kwiatów; brak w nim przysadek. Kwiaty drobne, o średnicy 5–10 mm (największe wśród krajowych niezapominajek), o koronie kołowej, pięciodzielnej, barwy jasnoniebieskiej do lazurowej, z wyraźnym żółtym oczkiem w gardzieli zamkniętym pięcioma białożółtymi łuseczkami; pączki różowawe. Kielich zrosłodziałkowy, owłosiony prostymi, przylegającymi włoskami, wcięty najwyżej do 1/3 długości — kluczowa cecha diagnostyczna, bo u gatunków suchych siedlisk kielich jest wcięty głębiej i pokryty haczykowato zagiętymi włoskami. Owoc rozłupnia rozpadająca się na cztery gładkie, lśniące, czarniawe rozłupki. Organ podziemny: krótkie kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi i podziemnymi rozłogami.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na siedliskach stale wilgotnych i podmokłych: nad brzegami rzek, potoków, stawów i rowów melioracyjnych, w szuwarach, na mokrych i zalewowych łąkach, w olsach, łęgach, na źródliskach i w przydrożnych zagłębieniach z wodą. Znosi okresowe zalanie i rośnie nierzadko z korzeniami w wodzie, wchodząc w skład szuwaru turzycowego i zbiorowisk ziołorośli nadrzecznych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba stale wilgotna do mokrej, żyzna, próchniczna, mulista lub gliniasta, zasobna w azot, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,5); nie znosi przesuszenia — na suchym stanowisku szybko zamiera. W ogrodzie sadzi się ją w strefie przybrzeżnej oczka wodnego, przy stałym poziomie wody do kilku centymetrów nad koroną korzeniową. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich (strefy 3–4), zimuje w postaci kłącza i rozłogów. Nie zbierać z rowów przydrożnych, spływów z pól uprawnych i z brzegów wód poniżej zabudowań ani zrzutów ścieków — roślina rośnie w miejscach akumulacji azotanów, fosforanów i metali ciężkich, które kumuluje.

Surowiec

ziele (Myosotidis herba) — surowiec historyczny, o marginalnym znaczeniu; ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych roślina nie ma dziś uznanego zastosowania w lecznictwie wewnętrznym i nie jest surowcem farmakopealnym

Termin zbioru

Ziele — jeżeli w ogóle zbierane, to wyłącznie w pełni kwitnienia, od maja do lipca, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; ścina się górne, ulistnione i zakwitłe części pędów, ok. 10–15 cm, nie wyrywając rośliny z kłączem. Surowiec należy przerobić lub wysuszyć bezzwłocznie, bo jest soczysty i szybko ciemnieje. Ze względu na alkaloidy pirolizydynowe zbiór do celów leczniczych nie jest obecnie zalecany; zbiór do zielnika, oznaczania i celów dydaktycznych — bez ograniczeń.

Skład chemiczny

Alkaloidy pirolizydynowe typowe dla rodziny ogórecznikowatych (m.in. z grupy pochodnych likopsaminy i intermedyny) — obecne w niewielkich ilościach, ale decydujące o profilu bezpieczeństwa; śluzy; garbniki; kwasy fenolowe, w tym kwas rozmarynowy; flawonoidy; niewielkie ilości alantoiny; sole potasu; barwniki antocyjanowe kwiatu. Ilościowy skład polskiego surowca nie został dobrze zbadany — dostępne dane są jakościowe i nie pozwalają podać wiarygodnych zawartości procentowych.

Właściwości

• Historycznie ziele przypisywano działanie wykrztuśne i osłaniające na drogi oddechowe (śluzy, kwas rozmarynowy), ściągające i lekko przeciwzapalne (garbniki) oraz miejscowo łagodzące przy podrażnieniach skóry i spojówek. W ludowym lecznictwie odwarem przemywano oczy, przykładano okłady na trudno gojące się otarcia, a napar z ziela pito przy kaszlu i „słabości płuc”. Żadne z tych zastosowań nie ma potwierdzenia w badaniach klinicznych, a obecność alkaloidów pirolizydynowych — związków o udokumentowanym działaniu hepatotoksycznym, kumulujących się w wątrobie i uszkadzających śródbłonek drobnych żył wątrobowych — przekreśla korzyść z tak słabo udokumentowanego działania. Współczesne zielarstwo nie stosuje niezapominajki wewnętrznie. Realna, aktualna wartość rośliny to znaczenie ekologiczne (wczesny pożytek pyłkowy i nektarowy, umacnianie brzegów) i ozdobne.

Zastosowanie

Roślina nie ma dziś uznanego zastosowania w lecznictwie wewnętrznym. Ze względu na zawartość alkaloidów pirolizydynowych NIE zaleca się przyjmowania naparów, odwarów, soków ani nalewek z ziela niezapominajki — ani doraźnie, ani tym bardziej w kuracjach. Nie należy jej wprowadzać do mieszanek ziołowych na kaszel; funkcję śluzową i wykrztuśną znacznie lepiej i bezpieczniej pełnią prawoślaz, podbiał (również obarczony alkaloidami — patrz jego opis), babka lancetowata, dziewanna czy tymianek, i to po nie sięga współczesny zielarz. Jedyne dopuszczalne, tradycyjne zastosowanie zewnętrzne — słaby odwar (1 łyżka suszu na szklankę wody, gotować 5 minut, ostudzić, dokładnie przecedzić) jako okład na drobne otarcia — należy traktować jako relikt praktyki ludowej, stosowany krótko i wyłącznie na nieuszkodzoną lub powierzchownie podrażnioną skórę; alkaloidy pirolizydynowe wchłaniają się także przez skórę, dlatego nie stosować na rozległe rany, oparzenia i błony śluzowe, ani u dzieci. Roślina bywa opisywana jako jadalna (kwiaty do dekoracji sałatek) — z tego samego powodu nie jest to praktyka godna polecenia.

Uwagi dla zielarza

Podstawową umiejętnością jest tu poprawne oznaczenie, nie przerób. Niezapominajkę błotną rozpoznaje się po zestawie trzech cech naraz: kanciasta łodyga, przylegające, proste włoski na kielichu i kielich wcięty najwyżej do 1/3, oraz podziemne rozłogi i mokre siedlisko. Niezapominajka polna (Myosotis arvensis) i piaskowa (M. stricta) rosną na siedliskach suchych, mają kielich wcięty głębiej niż do połowy i pokryty haczykowatymi włoskami, a kwiaty wyraźnie drobniejsze (2–4 mm). Niezapominajka leśna (M. sylvatica), sprzedawana jako roślina rabatowa, ma kwiaty duże, lecz kielich z haczykowatymi włoskami i rośnie w lasach oraz ogrodach. Wszystkie rodzime niezapominajki należą do ogórecznikowatych i wszystkie zawierają alkaloidy pirolizydynowe — nie ma wśród nich gatunku „bezpiecznego”, którym można by zastąpić inny. Największe ryzyko praktyczne to nie zbiór celowy, lecz zanieczyszczenie niezapominajką zbiorów innych ziół z wilgotnych łąk (np. ziela rdestu, mięty nadwodnej, tobołków) — przy zbiorze nad wodą warto surowiec przebrać i wybrać obce, drobnolistne pędy z niebieskimi kwiatami. Jeżeli mimo wszystko surowiec jest suszony (do zielnika, celów dydaktycznych): suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, w cienkiej warstwie — ziele jest soczyste, w wyższej temperaturze i grubej warstwie zaparza się i czernieje; kwiaty tracą barwę na szarą. Prawidłowo wysuszone ziele jest szarozielone, o zachowanej, choć zblakłej barwie kwiatów.

Przeciwwskazania