Noni (morinda cytrynolistna)

Opis

Noni to krzew lub niewielkie drzewko z rodziny marzanowatych, rosnące na wybrzeżach całej strefy tropikalnej Pacyfiku i Azji. Jego owoce — o wyglądzie ziemniaczanej gruzły i zapachu zjełczałego sera, stąd angielska nazwa cheese fruit — od tysiącleci stanowiły pożywienie głodowe i lek Polinezyjczyków. Na przełomie wieków sok noni stał się przedmiotem jednej z najbardziej agresywnych kampanii marketingowych w historii suplementów, przypisującej mu leczenie niemal wszystkiego. Rzetelna ocena jest znacznie skromniejsza: to surowiec o realnym działaniu antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym, o umiarkowanych dowodach na poprawę wytrzymałości i jakości życia, ale bez potwierdzenia jakiegokolwiek działania przeciwnowotworowego u ludzi. Odnotowano natomiast przypadki uszkodzenia wątroby po soku noni — surowiec nie jest obojętny.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 3–10 m, o rozłożystej, nieregularnej koronie i wyraźnie czworokanciastych, zielonych młodych pędach. Kora szarawa do jasnobrunatnej, gładka, z podłużnymi bruzdami. Liście naprzeciwległe, duże i okazałe — długości 15–45 cm, szerokości 5–20 cm — krótkoogonkowe, eliptyczne do szeroko lancetowatych, całobrzegie (czasem lekko falisto pofalowane), zaostrzone, jasno- do ciemnozielonych, silnie połyskujące, jakby lakierowane, o wyraźnie zaznaczonym, jasnym nerwie głównym i głęboko wciśniętych, pierzastych nerwach bocznych (6–10 par), które nadają blaszce charakterystyczny „pomarszczony”, bruzdowany wygląd; między ogonkami liści znajdują się przylistki zrośnięte w pochewkę — cecha rodziny marzanowatych. Kwiatostan to zbita, kulista główka na krótkiej szypułce, wyrastająca w kątach liści, na której kwiaty rozwijają się kolejno. Kwiaty drobne, białe, o rurkowatej koronie zakończonej pięcioma odgiętymi łatkami, pachnące słabo. Owoc bardzo charakterystyczny: OWOCOSTAN ZBIOROWY (owoce pojedynczych kwiatów zrastają się w jedną bryłę), jajowaty do gruzłowatego, długości 5–12 cm, o powierzchni pokrytej wielobocznymi, wypukłymi polami z ciemnymi „oczkami” w środku — wygląda jak nierówny, bulwiasty ziemniak lub niedojrzała szyszka; niedojrzały zielony, dojrzały woskowo-biały do bladożółtego, półprzezroczysty, miękki; wydziela wtedy odrażający zapach zjełczałego sera i kwaśnych wymiocin. Nasiona liczne, brunatne, z pęcherzykiem powietrznym umożliwiającym pływanie po morzu (stąd rozprzestrzenienie na wyspach Pacyfiku). Korzeń palowy z bocznymi, o żółtej, barwiącej korze — dawniej używanej do barwienia tkanin.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Azji Południowo-Wschodniej i Australii, rozprzestrzeniony przez prądy morskie i przez Polinezyjczyków na cały obszar Pacyfiku i Oceanu Indyjskiego: Polinezja Francuska (Tahiti — główne źródło komercyjnego soku), Hawaje, Samoa, Fidżi, Indonezja, Filipiny, Indie, Karaiby, Ameryka Środkowa. Rośnie na wybrzeżach, w lasach nadmorskich, na lawie, na piaszczystych plażach, na skrajach lasów i nieużytkach, do ok. 400 m n.p.m.; wybitnie odporny na zasolenie i na jałowe podłoże wulkaniczne — jest rośliną pionierską zasiedlającą świeże pola lawy. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiany; do kraju trafia jako pasteryzowany lub fermentowany sok, proszek z owocu, kapsułki i mieszanki „superfood”.

Warunki

Roślina tropikalna, w Polsce nieuprawialna w gruncie; możliwa uprawa doniczkowa jako roślina kolekcjonerska. Stanowisko słoneczne do lekko zacienionego, ciepłe (optimum 20–35 °C), o wysokiej wilgotności powietrza. Gleba przepuszczalna, piaszczysta, wulkaniczna lub gliniasta, o odczynie od kwaśnego po zasadowy (pH 6,0–7,5) — noni toleruje gleby skrajnie ubogie, wapienne, koralowe i zasolone, także glebę wystawioną na wiatr morski. Znosi krótkotrwałą suszę i okresowe zalanie. Mrozoodporność zerowa — poniżej 10 °C wegetacja ustaje, przymrozek zabija. Uwaga przy zakupie soku: rynek jest zdominowany przez produkty mocno rozcieńczone i dosładzane (sok z winogron, jabłek, jagód), sprzedawane w modelu marketingu wielopoziomowego po absurdalnych cenach — zawartość noni bywa w nich kilkuprocentowa. Czytać skład, nie ulotkę.

Surowiec

owoc i sok z owocu (Morindae fructus, sok noni), rzadziej liść (Morindae folium) i korzeń — korzeń tradycyjnie jako barwnik i surowiec antrachinonowy

Termin zbioru

Owoce — noni owocuje w tropikach przez cały rok, więc zbiór jest ciągły; do produkcji soku zbiera się owoce dojrzałe, ale jeszcze twarde, o barwie zielonkawobiałej do woskowo-białej, i pozostawia do dojrzenia (owoc w pełni miękki i półprzezroczysty jest już praktycznie w rozkładzie i nie da się go transportować). Tradycyjna technologia polinezyjska polega na fermentacji: dojrzałe owoce układa się w szczelnych pojemnikach lub słojach wystawionych na słońce i pozostawia na kilka tygodni do dwóch miesięcy — samoczynnie wypływa z nich sok, który następnie się zlewa, filtruje i pasteryzuje. Współcześnie stosuje się też tłoczenie i suszenie rozpyłowe (proszek). Liście — zbierane przez cały rok, młode i w pełni rozwinięte. Korzeń — wykopywany z roślin kilkuletnich, głównie jako źródło barwnika.

Skład chemiczny

Owoc: kwasy organiczne (kwas kaprynowy i kapronowy — to one odpowiadają za odrażający, serowo-wymiocinowy zapach; kwas askorbinowy), irydoidy — grupa uznawana za najważniejszą i najczęściej używana jako marker standaryzacji: deacetyloasperulozydowy kwas (DAA) i asperulozyd; polisacharydy, antrachinony (damnakantal, morindon, morindyna — obecne przede wszystkim w korzeniu i liściu, w owocu w niewielkich ilościach), flawonoidy (rutyna, kwercetyna), kwasy fenolowe, skopoletyna (kumaryna), karotenoidy, sterole, lignany, aminokwasy, potas (uwaga — sok jest bogaty w potas, co ma znaczenie kliniczne), witamina C, cukry. Nasiona: olej zawierający kwas linolowy. Korzeń: antrachinony (morindon, morindyna) — barwniki i związki o działaniu przeczyszczającym. Uwaga na dane liczbowe: deklarowane w reklamach „setki substancji czynnych” i konkretne procenty są w większości niepotwierdzone; wiarygodnie oznaczane markery to irydoidy i skopoletyna.

Właściwości

• Antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie — najlepiej udokumentowane działanie, przypisywane irydoidom, skopoletynie i polifenolom; badania na palaczach wykazywały obniżenie markerów stresu oksydacyjnego. Immunomodulująco — polisacharydy wykazują aktywność w badaniach in vitro i na zwierzętach. W niewielkich badaniach klinicznych sok noni poprawiał wytrzymałość fizyczną, zmniejszał zmęczenie i poprawiał jakość życia u chorych onkologicznych (bez wpływu na przebieg choroby), a także łagodził objawy choroby zwyrodnieniowej stawów i bóle karku. Przeciwbólowo i lekko przeciwgorączkowo — potwierdzone w modelach zwierzęcych. Tradycyjnie w Polinezji: liście zewnętrznie na rany, owrzodzenia, oparzenia i bóle stawów (okłady z podgrzanego liścia), owoc przy zaparciach, kaszlu, cukrzycy i pasożytach; korzeń jako barwnik i środek przeczyszczający (antrachinony). Rzetelnie: NIE ma dowodów, że noni leczy nowotwory, cukrzycę, nadciśnienie czy jakąkolwiek chorobę przewlekłą — twierdzenia marketingowe tego rodzaju są nieuprawnione i były przedmiotem interwencji urzędów kontroli żywności w kilku krajach. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności dopuścił sok noni jako nową żywność, ale nie uznał żadnego oświadczenia zdrowotnego.

Zastosowanie

Sok noni: typowo 30–60 ml dziennie, najlepiej rano na czczo lub przed posiłkiem, popity wodą lub rozcieńczony sokiem owocowym — smak i zapach są dla większości osób trudne do zniesienia. Kurację prowadzi się zwykle przez kilka tygodni do kilku miesięcy, przy czym nie ma podstaw do przekraczania tych dawek — badania bezpieczeństwa obejmowały spożycie do ok. 750 ml dziennie, ale rutynowe stosowanie takich ilości jest bezcelowe i kosztowne. Proszek z owocu: zgodnie z zaleceniem producenta, zwykle 1–2 g dziennie, wmieszany w koktajl lub jogurt. Napar z liści (tradycyjny, mało popularny w Europie): 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie krótkotrwale. Zewnętrznie: świeży lub podgrzany liść jako okład na stawy, stłuczenia i trudno gojące się rany — to najlepiej ugruntowane tradycyjne zastosowanie; sok noni jako przemywka na zmiany skórne. Owoc w postaci świeżej jest jadalny, ale w praktyce jedzony wyłącznie w czasach głodu — zapach i smak skutecznie zniechęcają. Nie stosować korzenia samodzielnie — antrachinony działają drastycznie przeczyszczająco.

Uwagi dla zielarza

Rzecz najważniejsza przy tym surowcu to trzeźwa ocena rynku: noni jest sztandarowym przykładem surowca, wokół którego zbudowano niewspółmierną do dowodów machinę marketingową (sprzedaż w modelu MLM, ceny wielokrotnie przewyższające wartość surowca, obietnice leczenia raka). Zielarz powinien to mówić klientowi wprost. Przy zakupie: czytaj skład, nie etykietę frontową — produkty deklarowane jako „sok noni” bywają w większości sokiem z winogron lub jabłek z kilkuprocentowym dodatkiem noni i cukrem; wartościowy jest wyłącznie sok o wysokiej zawartości owocu, najlepiej z podaną zawartością irydoidów (DAA) jako markera. Sok fermentowany tradycyjnie ma barwę bursztynową do ciemnobrunatnej, konsystencję lekko gęstą i zapach ostry, serowo-kwaśny — to normalne i nie oznacza zepsucia; sok jasny, klarowny i „przyjemnie owocowy” jest rozcieńczony. Przechowywać w lodówce po otwarciu, zużyć w ciągu kilku tygodni. Uwaga na wysoką zawartość potasu w soku — to nie jest ciekawostka, lecz realne przeciwwskazanie u osób z chorobami nerek; opisano przypadki hiperkaliemii. Liść suszyć w cieniu, do 40 °C. Noni bywa mylona z innymi gatunkami rodzaju Morinda (m.in. Morinda officinalis — korzeń „ba ji tian” medycyny chińskiej, zupełnie inny surowiec o innym zastosowaniu) — przy zakupie sprawdzać nazwę łacińską. Typowy błąd: przyjmowanie soku noni jako „naturalnej terapii” zamiast leczenia onkologicznego lub zamiast leków — to nie jest błąd zielarski, tylko szkoda dla pacjenta.

Przeciwwskazania