Nostrzyk biały

Opis

Nostrzyk biały jest bliźniaczym gatunkiem nostrzyku żółtego i różni się od niego przede wszystkim barwą kwiatów — białą zamiast żółtej — oraz zwykle większą wysokością i późniejszym kwitnieniem. Zawiera te same związki kumarynowe i wykazuje zbliżone działanie na naczynia żylne i chłonne, ale w polskim i europejskim lecznictwie surowcem farmakopealnym jest nostrzyk żółty; biały traktuje się jako gatunek pokrewny, dopuszczalny zamiennik i przede wszystkim roślinę miododajną, pastewną i użyźniającą glebę. Rośnie masowo na nasypach, gruzowiskach i ugorach, będąc jednym z najczęściej spotykanych chwastów wielkoobszarowych siedlisk ruderalnych. Dla zielarza istotny głównie z dwóch powodów: bywa mylony ze swoim żółtym krewniakiem i — jak on — po zapleśnieniu wytwarza silnie przeciwzakrzepowy dikumarol.

Wygląd

Roślina dwuletnia (rzadziej jednoroczna), zwykle wyższa od nostrzyku żółtego: 80–200 cm, na żyznych nasypach nawet do 250 cm; pokrój wyprostowany, sztywny, silnie i szeroko rozgałęziony, o wyglądzie luźnego, wysokiego krzewinkowatego kępiaka. Łodyga wzniesiona, obła, bruzdowana, naga, u nasady wyraźnie drewniejąca i gruba, wewnątrz często pusta. Liście skrętoległe, trójlistkowe; listki podłużnie eliptyczne, klinowate u nasady, o brzegu ząbkowanym — u nostrzyku białego ząbki są zwykle nieco rzadsze i płytsze, a listki węższe niż u żółtego; listek środkowy na dłuższym ogonku niż dwa boczne; przylistki szydlaste, całobrzegie. Kwiatostan: długie (6–12 cm), wąskie, wysmukłe, luźne grono w kątach liści, ustawione mniej zwisająco niż u nostrzyku żółtego. Kwiaty motylkowe, drobne, 4–5 mm długości, CZYSTO BIAŁE — to najpewniejsza cecha diagnostyczna; żagielek wyraźnie dłuższy od skrzydełek i łódeczki. Kwitnie zwykle o 2–3 tygodnie później niż nostrzyk żółty. Owoc: jajowaty, nagi, siatkowato pomarszczony strąk długości ok. 3–5 mm, dojrzały wyraźnie CIEMNY — szarobrunatny do niemal czarnego (u nostrzyku żółtego dojrzały strąk jest jaśniejszy, oliwkowo-brunatny), najczęściej z jednym nasieniem. Korzeń palowy, gruby, głęboko sięgający, z brodawkami bakterii brodawkowych. Ziele po podeschnięciu wydziela intensywny, słodki zapach kumaryny (świeże siano).

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie; archeofit rozprzestrzeniony wraz z transportem i budownictwem. Rośnie masowo na siedliskach ruderalnych i pionierskich: na nasypach kolejowych, poboczach dróg, gruzowiskach, wysypiskach, terenach poprzemysłowych, hałdach, ugorach, w żwirowniach i piaskowniach, na przydrożnych skarpach i miedzach. Chętnie zajmuje podłoża zasadowe, wapienne, żwirowe i zasolone; jest gatunkiem pionierskim, jednym z pierwszych zasiedlających surowe, świeżo usypane grunty.

Warunki

Stanowisko pełnosłoneczne, ciepłe i otwarte. Gleba przepuszczalna, sucha, uboga w próchnicę: piaszczysta, żwirowa, kamienista, gruzowa; źle rośnie na podłożu zwięzłym i podmokłym. Odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0); nie znosi gleb silnie kwaśnych, na których nie zawiązuje brodawek korzeniowych. Bardzo dobrze znosi suszę (głęboki korzeń palowy) i zasolenie podłoża. Mrozoodporność pełna w warunkach polskich (strefy 3–4); zimuje jako rozeta i korzeń, kwitnie w drugim roku. Uprawiany jako nawóz zielony i roślina miododajna. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, gruzowisk i terenów poprzemysłowych — czyli z jego najczęstszych stanowisk: roślina kumuluje metale ciężkie i sól drogową, a torowiska bywają opryskiwane herbicydami. Do zbioru wybierać ugory i miedze oddalone co najmniej 100 m od ruchliwych dróg.

Surowiec

ziele (Meliloti albi herba) — kwitnące szczyty pędów; surowiec pomocniczy, nieoficjalny, stosowany zamiennie z zielem nostrzyku żółtego (Meliloti herba), który jest surowcem farmakopealnym

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do września (szczyt: lipiec–sierpień, wyraźnie później niż u nostrzyku żółtego), w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Ścinać sekatorem górne, kwitnące i dobrze ulistnione szczyty pędów o długości 20–40 cm; grube, zdrewniałe dolne odcinki łodygi odrzucić — nie mają wartości surowcowej i wydłużają suszenie. Po ścięciu roślina odrasta i w ciepłą jesień daje drugi, słabszy pokos. Kwiaty — osobno, w pełni rozkwitu gron, przez oberwanie kwiatostanów. Nasiona — we wrześniu i październiku, gdy strąki ciemnieją.

Skład chemiczny

Skład zbliżony do nostrzyku żółtego: glikozydy kumarynowe (melilotozyd), z których podczas więdnięcia i suszenia uwalnia się wolna kumaryna odpowiedzialna za zapach siana; melilotyna, kwas o-kumarowy i kwas melilotowy; flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny); saponiny; garbniki; śluzy; kwasy fenolowe; niewielkie ilości olejku eterycznego; cholina; alantoina; sole potasu. Zawartość kumaryny bywa zbliżona lub nieco niższa niż w nostrzyku żółtym i silnie zależy od pory zbioru i sposobu suszenia. W surowcu spleśniałym powstaje dikumarol — silny antykoagulant, produkt pleśniowej przemiany kumaryny.

Właściwości

• Działanie zbliżone do nostrzyku żółtego, choć słabiej udokumentowane badaniami: wenotoniczne (zwiększa napięcie ścian żył), uszczelniające naczynia włosowate i zmniejszające ich przepuszczalność, przeciwobrzękowe, usprawniające odpływ chłonki, przeciwzapalne, łagodnie spazmolityczne na mięśnie gładkie i lekko uspokajające. Zewnętrznie działa zmiękczająco i rozpuszczająco na nacieki, krwiaki i stłuczenia oraz przeciwobrzękowo na zastoje żylno-limfatyczne. Stosowany pomocniczo przy przewlekłej niewydolności żylnej, uczuciu ciężkości nóg, żylakach i obrzękach limfatycznych. Uwaga: nostrzyk biały nie jest gatunkiem farmakopealnym — jeśli surowiec ma być podstawą kuracji, sięga się po nostrzyk żółty; biały traktuje się jako uzupełnienie lub zamiennik przy braku tamtego. Największa realna wartość gatunku leży poza lecznictwem: to jedna z najlepszych roślin miododajnych w Polsce, roślina pastewna i doskonały nawóz zielony (wiąże azot, a głęboki korzeń rozluźnia zbite podglebie).

Zastosowanie

Napar wewnętrznie: 1 łyżeczka (ok. 2 g) rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić; pić 1–2 razy dziennie między posiłkami, przez 3–4 tygodnie, potem przerwa. Nostrzyku nie stosuje się w dużych dawkach ani przewlekle bez przerw — kumaryna obciąża wątrobę i wywołuje bóle głowy. W praktyce zielarskiej podaje się go najczęściej nie samodzielnie, lecz jako składnik mieszanki żylnej (10–20% masy). Nie zwiększać ilości surowca na własną rękę. Zewnętrznie — najbezpieczniejszy i najczęstszy sposób użycia: okłady z ciepłego, mocnego naparu (2 łyżki ziela na szklankę wody, parzyć 20 minut) na stłuczenia, krwiaki, obrzęknięte i zmęczone nogi; kąpiele nóg z odwaru; olej nostrzykowy (ziele macerowane 3–4 tygodnie w oleju, np. słonecznikowym) wcierany w nogi ruchem ku sercu. Ziela nie stosuje się jako przyprawy ani dodatku do żywności w większych ilościach — kumaryna nie jest do tego przeznaczona.

Uwagi dla zielarza

Suszenie jest tu punktem krytycznym, tak samo jak u nostrzyku żółtego: suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu i mocnym przewiewie, w temperaturze do 35 °C (nie przekraczać 40 °C — kumaryna jest lotna). Zapach siana pojawia się dopiero w trakcie więdnięcia, więc bezwonne świeże ziele to normalne zjawisko. Surowiec spleśniały, zbutwiały, zbrylony lub stęchły należy BEZWZGLĘDNIE wyrzucić — pleśnie przekształcają kumarynę w dikumarol, silny antykoagulant, sprawcę śmiertelnych krwotoków u bydła karmionego zepsutym sianem nostrzykowym (tzw. choroba nostrzykowa). Nigdy nie suszyć w grubym stosie ani w wilgotnym pomieszczeniu, nigdy nie pakować surowca niedosuszonego. Dobry susz: szarozielony, kruchy, o mocnym, słodkim zapachu siana; słabnący zapach oznacza ulotnioną kumarynę i utratę wartości. Przechowywać do 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozróżnianie w terenie: nostrzyk biały ma kwiaty czysto białe i ciemne, prawie czarne dojrzałe strąki; nostrzyk żółty — kwiaty żółte i jaśniejsze strąki; nostrzyk wyniosły (M. altissimus) rośnie w miejscach wilgotnych i ma owłosiony strąk. Koniczyny odróżnia się natychmiast po kwiatostanie: mają zbite główki, a nie długie, luźne grona. Uwaga na pomyłkę z komonicą zwyczajną (Lotus corniculatus) — ta jest niska, płożąca i ma liście pięciolistkowe. W mieszankach nostrzyk łączy się z kasztanowcem, ruszczykiem, oczarem, arniką (zewnętrznie) i miłorzębem. Jako nawóz zielony wysiewa się go na wyjałowionych, zbitych glebach — po roku zostawia po sobie kanały korzeniowe i azot.

Przeciwwskazania