Odnożyca jesionowa

Opis

Odnożyca jesionowa to najokazalsza z naszych odnożyc — zwisa z konarów starych jesionów, topól i wiązów szerokimi, sztywnymi, podłużnie żeberkowanymi wstęgami, na których wyrastają liczne, blade talerzyki owocników. Jest gatunkiem drzew wolno stojących: alei przydrożnych, przychaci, starych parków i zadrzewień śródpolnych — dokładnie tych siedlisk, które w XX wieku zniknęły z krajobrazu razem z wycinkami i zanieczyszczeniem powietrza. Skrajnie wrażliwa na dwutlenek siarki, ustąpiła z ogromnej części kraju i dziś jest w Polsce gatunkiem rzadkim, zagrożonym i objętym ochroną ścisłą. Zielarsko nie ma znaczenia — jej wartość to bioindykacja i sam fakt, że jeszcze gdzieś rośnie.

Wygląd

Największa z naszych odnożyc. Plecha krzaczkowata, przyczepiona do kory jednym punktem, zwisająca lub odstająca, o długości 5–15 cm, na dorodnych okazach do 20 cm i więcej. Cecha rozstrzygająca pierwsza: łatki są SZEROKIE i TAŚMOWATE — płaskie wstęgi szerokości 5–20 mm (znacznie szersze niż u innych odnożyc), sztywne, skórzaste, u nasady zwężone, ku szczytowi rozszerzone i wcinane, o brzegach nierównych i pofalowanych. Cecha rozstrzygająca druga: powierzchnia łatek jest wyraźnie PODŁUŻNIE ŻEBEROWANA i pobrużdżona — biegną po niej równoległe wypukłe żeberka i zagłębienia, plecha wygląda jak pomarszczona wzdłuż wstążka; z reguły z drobnymi, jaśniejszymi brodawkami. Barwa szarozielona, bladozielona do żółtozielonej, matowa; obie strony łatki są mniej więcej jednakowe, bez wyraźnego podziału na wierzch i spód (to odróżnia odnożycę od mąkli i mąklika, które mają jasny lub czarny spód). Wewnątrz łatek brak sprężystej, białej osi centralnej — to odróżnia odnożycę od wszystkich brodaczek. Cecha rozstrzygająca trzecia: apotecja (talerzykowate owocniki) są u tego gatunku liczne i dobrze widoczne — blade, cielisto- lub żółtawozielone talerzyki o średnicy 2–10 mm, osadzone na POWIERZCHNI i przy brzegach łatek, często na krótkich trzoneczkach. W stanie suchym plecha sztywna i łamliwa, po zwilżeniu miękka, skórzasta i wyraźnie zielona. Brak korzeni, łodygi, liści i kwiatów.

Gdzie rośnie

Epifit drzew liściastych, przede wszystkim wolno stojących. Rośnie na korze i konarach jesionu (stąd nazwa), topoli, wierzby, wiązu, klonu, dębu, lipy, jabłoni — najczęściej w miejscach widnych i przewiewnych: w alejach przydrożnych, na przychaciach, w zadrzewieniach śródpolnych, w starych parkach i sadach, na skrajach lasów łęgowych. W Polsce gatunek rzadki i zanikający, notowany głównie na Podlasiu, Mazurach, Warmii, w Karpatach, w Puszczy Białowieskiej i w rozproszonych stanowiskach na terenach rolniczych o czystym powietrzu. W XX wieku ustąpił z ogromnej części kraju wskutek zanieczyszczenia powietrza (zwłaszcza dwutlenkiem siarki), wycinki alei i starych zadrzewień oraz eutrofizacji krajobrazu rolniczego. Wraz z poprawą jakości powietrza notuje się pojedyncze powroty, ale gatunek pozostaje zagrożony.

Warunki

Stanowisko widne, silnie przewiewne, o dobrej wilgotności powietrza — odnożyca jesionowa jest gatunkiem drzew wolno stojących i otwartego krajobrazu, w zwartym, ciemnym lesie praktycznie nie występuje. Podłożem jest kora drzew liściastych, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego lub lekko zasadowego — gatunek lubi korę zasobną w składniki mineralne, jak u jesionu czy topoli. Znosi mrozy i susze: w stanie suchym przechodzi w anabiozę i przetrwa jedno i drugie, ożywając po deszczu lub mgle. Skrajnie wrażliwa na zanieczyszczenia powietrza, przede wszystkim na dwutlenek siarki — jest klasycznym bioindykatorem: jej obecność oznacza powietrze czyste, jej zanik jest pierwszym sygnałem skażenia. Wrażliwa także na eutrofizację (pyły nawozowe, amoniak z ferm). Nie zbierać w żadnych okolicznościach: gatunek objęty w Polsce ochroną ścisłą, rzadki i zagrożony — niszczenie plech jest zabronione. Najlepszą formą ochrony gatunku jest zachowanie starych alei i zadrzewień śródpolnych, na których rośnie.

Surowiec

cała plecha (Ramalinae thallus) — surowiec bez uznanego zastosowania leczniczego we współczesnym ziołolecznictwie. W Polsce gatunek objęty ochroną ścisłą, rzadki i zagrożony: zbiór jest zabroniony i pozbawiony jakiegokolwiek uzasadnienia terapeutycznego. Historycznie odnożyce miały ograniczone znaczenie jako surowiec barwierski i zapachowy.

Termin zbioru

Zbiór w Polsce zabroniony — gatunek objęty ochroną ścisłą, rzadki i zagrożony. Nie ma legalnego terminu ani sposobu pozyskiwania tego surowca, a jednocześnie nie ma żadnego uzasadnienia terapeutycznego, by go pozyskiwać. Jeśli natrafisz na stanowisko odnożycy jesionowej — nie dotykaj plech (sucha plecha kruszy się od dotknięcia), zrób zdjęcie, zapisz lokalizację i zgłoś ją regionalnej dyrekcji ochrony środowiska lub lokalnemu przyrodnikowi; obecność gatunku bywa argumentem chroniącym starą aleję przed wycinką.

Skład chemiczny

Kwasy porostowe (depsydy i depsydony): kwas obtuzatowy, kwas sekalonowy, kwas ewerninowy i pokrewne depsydy, atranoryna w korze plechy, u części populacji śladowy kwas usninowy — odpowiadają za gorycz plechy i jej słabe działanie przeciwbakteryjne. Polisacharydy porostowe: lichenina i izolichenina oraz śluzy — dają plesze charakter powlekający, wspólny wszystkim porostom. Ponadto gorycze porostowe, związki mineralne i pierwiastki śladowe pobrane z opadu atmosferycznego — plecha, odżywiając się wyłącznie z powietrza, kumuluje także jego zanieczyszczenia, w tym siarkę i metale ciężkie, i na tej właśnie zdolności opiera się jej wartość jako bioindykatora. Skład chemiczny odnożyc jest słabiej poznany niż brodaczek i nie stanowi podstawy do żadnego uznanego zastosowania leczniczego.

Właściwości

• Trzeba to powiedzieć wprost: odnożyca jesionowa nie ma uznanego zastosowania leczniczego i nie należy przypisywać jej właściwości, których nie posiada. Zawarte w plesze kwasy porostowe wykazują — jak u większości porostów — umiarkowane działanie przeciwbakteryjne wobec bakterii Gram-dodatnich, a polisacharydy działają powlekająco na błony śluzowe, ale skala tych efektów nie uzasadnia stosowania surowca, zwłaszcza że gatunek jest chroniony i rzadki. Historycznie odnożyce miały ograniczone znaczenie pozalecznicze: służyły do barwienia wełny na odcienie żółtawe i brunatne, a w niektórych regionach zbierano je jako paszę uzupełniającą dla bydła i owiec w okresach niedostatku. Współczesna wartość gatunku jest jednoznaczna i inna niż zielarska: to modelowy bioindykator czystości powietrza, wskaźnik zachowanych alei i zadrzewień śródpolnych oraz gatunek, którego obecność świadczy o dobrym stanie krajobrazu rolniczego. Jeśli szukasz porostu o rzeczywistym, potwierdzonym działaniu leczniczym — sięgnij po płucnicę islandzką, nie po odnożycę.

Zastosowanie

Brak zastosowania. Odnożyca jesionowa NIE jest surowcem zielarskim: nie ma potwierdzonego działania leczniczego, nie ma ustalonego dawkowania, nie ma tradycji stosowania wewnętrznego w polskim zielarstwie, a przede wszystkim jest w Polsce gatunkiem objętym ochroną ścisłą — jej zbiór jest zabroniony pod groźbą kary. Nie sporządzaj z niej naparów, odwarów ani nalewek. Jeśli potrzebujesz porostu o działaniu powlekającym na suchy kaszel, chrypkę i podrażnione gardło — właściwym, legalnym i przebadanym surowcem jest płucnica islandzka (Cetraria islandica), dostępna w aptekach i sklepach zielarskich. Jeśli potrzebujesz antyseptycznego działania kwasu usninowego — sięgnij po gotowe preparaty apteczne. Jedyne sensowne „zastosowanie” odnożycy jesionowej dla zielarza to umiejętność jej rozpoznania w terenie: jako wskaźnika, że powietrze w danej okolicy jest czyste, a stare drzewa warte ochrony.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie. Odnożycę jesionową poznasz po trzech cechach naraz: szerokie (5–20 mm), taśmowate, sztywne łatki; wyraźne PODŁUŻNE ŻEBEROWANIE i pobrużdżenie ich powierzchni; oraz liczne, blade, cieliste talerzyki owocników (apotecja) osadzone na powierzchni i przy brzegach łatek. Żadna inna nasza odnożyca nie ma tak szerokich i tak wyraźnie żeberkowanych wstęg — odnożyca opylona (R. farinacea) ma łatki wąskie i pokryte mączystymi soraliami, odnożyca kolczasta (R. fastigiata) jest krótsza i pęczkowata. Od brodaczek odróżnia odnożycę brak sprężystej, białej osi centralnej w środku łatki (rozerwij łatkę — u brodaczki wyjdzie „gumka”, u odnożycy nic) oraz płaski, taśmowaty, a nie obły przekrój. Od mąkli tarniowej i mąklika otrębiastego odróżnia ją to, że obie strony łatki są u odnożycy jednakowe — nie ma jasnego (jak u mąkli) ani czarnego (jak u mąklika) spodu; do tego odnożyca jest sztywniejsza i wyraźnie żeberkowana. Praktyka sprowadza się tu do jednej zasady, tej samej co przy graniczniku: jeśli znajdziesz odnożycę jesionową — NIE DOTYKAJ. Sucha plecha kruszy się od dotknięcia, a gatunek jest rzadki i pod ochroną ścisłą. Zrób zdjęcie, zapisz stanowisko, zgłoś je. I zapamiętaj tę roślinę jako lekcję czytania krajobrazu: odnożyca na przydrożnym jesionie to najlepsze świadectwo, jakie może wystawić powietrzu okolicy.

Przeciwwskazania