Olsza czarna

Opis

Olsza czarna to drzewo terenów podmokłych — buduje olsy i łęgi, rośnie z korzeniami w wodzie i wiąże azot dzięki symbiozie z promieniowcem Frankia. W zielarstwie ma znaczenie drugorzędne, ale realne: kora i liście są surowcem bogatym w garbniki, o klasycznym działaniu ściągającym i przeciwbiegunkowym, a odwary stosowano do płukanek gardła i jamy ustnej oraz do okładów na potliwość i drobne stany zapalne skóry. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie należy przeceniać jego wartości — działa tak, jak działają garbniki, i tyle. Warto znać go także z powodu pyłku: olsza jest jednym z najwcześniejszych i najsilniejszych alergenów w Polsce, pylącym już w lutym.

Wygląd

Drzewo o wysokości 15–25 m (wyjątkowo do 35 m), o pokroju wąskim, stożkowatym w młodości, później nieregularnie jajowatym, z prostym, walcowatym pniem i konarami odchodzącymi pod ostrym kątem; bywa też wielopniowe. Kora młodych pędów zielonobrunatna, połyskująca, z jasnymi przetchlinkami; kora starszych pni ciemna, niemal czarna, spękana w drobne, prostokątne płytki — stąd nazwa gatunkowa. Pączki charakterystyczne i diagnostyczne: SZYPUŁKOWANE (osadzone na wyraźnym trzoneczku), maczugowate, odwrotnie jajowate, fioletowobrunatne, LEPKIE i pokryte żywicznym nalotem — po dotknięciu kleją się do palców. Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, ODWROTNIE JAJOWATE do niemal okrągłych, o brzegu podwójnie i tępo piłkowanym, o nasadzie klinowatej, a WIERZCHOŁEK WYRAŹNIE ŚCIĘTY, TĘPY LUB WCIĘTY (nigdy zaostrzony!) — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza gatunku i główna różnica wobec olszy szarej, która ma liście spiczasto zakończone; blaszka ciemnozielona, po wierzchu lśniąca, młode liście lepkie, od spodu jaśniejsza, z rudymi kępkami włosków w kątach nerwów. Roślina jednopienna, wiatropylna, kwitnąca PRZED ROZWOJEM LIŚCI, w lutym–kwietniu. Kwiatostany męskie to długie (5–10 cm), zwisające, żółtobrunatne KOTKI (bazie), zawiązane już jesienią i widoczne przez całą zimę; kwiatostany żeńskie to drobne, wzniesione, purpurowobrunatne, jajowate szyszeczki na szypułce. Owocostan: zdrewniała, ciemnobrunatna, jajowata „szyszka” długości 1–2 cm, POZOSTAJĄCA NA DRZEWIE PRZEZ CAŁĄ ZIMĘ, także po wysypaniu nasion — obecność zeszłorocznych, czarnych szyszek na bezlistnych gałęziach zimą jednoznacznie identyfikuje olszę. Nasiona to drobne, oskrzydlone orzeszki, unoszące się na wodzie i rozsiewane przez nią. Drewno na świeżym przekroju wyraźnie czerwienieje. System korzeniowy sercowato-palowy, płytko rozłożony, z licznymi BRODAWKAMI KORZENIOWYMI zasiedlonymi przez promieniowce Frankia wiążące azot atmosferyczny.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny, kluczowy dla siedlisk mokradłowych. Rośnie na glebach stale mokrych i podmokłych: buduje olsy (lasy bagienne z charakterystyczną strukturą kępkowo-dolinkową) i łęgi olszowo-jesionowe, porasta brzegi rzek, potoków, jezior, starorzeczy i rowów, torfowiska niskie, źródliska, wilgotne zagłębienia i doliny. Znosi długotrwałe zalanie korzeni — nieliczne nasze drzewo, które rośnie stojąc w wodzie. Często sadzona do umacniania brzegów i w zadrzewieniach śródpolnych na terenach mokrych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; gatunek światłożądny, ale w młodości znoszący ocienienie. Gleba stale wilgotna do mokrej, bagienna, torfowa, mulista lub gliniasta, zasobna w wodę gruntową i przewietrzaną — najlepiej rośnie tam, gdzie woda się porusza (przepływa), a nie stagnuje beztlenowo. Odczyn od kwaśnego do obojętnego (pH ok. 4,5–7,5), szeroka tolerancja; dzięki symbiozie z Frankia radzi sobie na podłożach ubogich w azot i sama je użyźnia, dlatego jest gatunkiem pionierskim nieużytków i hałd. Nie znosi trwałego przesuszenia gleby — obniżenie poziomu wód gruntowych powoduje masowe zamieranie olsz. Mrozoodporność pełna w całej Polsce (strefy 3–4), choć wczesne kwitnienie bywa uszkadzane przez przymrozki. Nie zbierać surowca z drzew rosnących przy rowach odprowadzających ścieki, przy oczyszczalniach, w pobliżu wysypisk, spływów z pól i z brzegów rzek poniżej zakładów przemysłowych — drzewo rosnące w wodzie kumuluje to, co ta woda niesie: metale ciężkie i pozostałości środków ochrony roślin. Nie okorowywać drzew rosnących w rezerwatach, parkach narodowych ani na terenach chronionych; olsy to siedliska cenne przyrodniczo.

Surowiec

kora (Alni cortex) — z młodych gałęzi; liść (Alni folium); pomocniczo szyszkowate owocostany (tzw. szyszki olszowe). Surowiec nieoficjalny, pomocniczy, o działaniu garbnikowym; roślina nie jest surowcem farmakopealnym.

Termin zbioru

Kora — wczesną wiosną, w marcu i kwietniu, gdy ruszają soki i kora łatwo odchodzi od drewna; zbierać WYŁĄCZNIE z młodych, 2–4-letnich gałęzi, pozyskanych z cięć pielęgnacyjnych, wiatrołomów lub z gałęzi przeznaczonych do wycinki, i tylko za zgodą właściciela lub nadleśnictwa. NIGDY nie okorowywać pnia rosnącego drzewa ani nie wykonywać obrączkowania — to zabija drzewo. Korę zdejmuje się nożem wzdłuż, w pasach, i od razu rozdrabnia. Liście — od maja do lipca, młode, świeże, jeszcze lepkie i lśniące, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; obrywa się je z krótkopędów, nie ogałacając całych gałęzi. Owocostany („szyszki”) — jesienią i zimą, od października do lutego, po zdrewnieniu i zbrunatnieniu; można je zbierać przez cały rok, bo pozostają na drzewie, ale świeższe są lepsze. Kotki męskie — w lutym i marcu, w czasie pylenia; zbierane rzadko, głównie jako ciekawostka i surowiec barwierski.

Skład chemiczny

Kora: znaczne ilości garbników — katechinowych (skondensowanych) i galusowych; związki fenolowe i kwasy fenolowe; flawonoidy; DIARYLOHEPTANOIDY (grupa związków charakterystyczna dla olsz, m.in. oregonina — związek badany pod kątem działania przeciwzapalnego i cytotoksycznego); triterpeny (lupeol, betulina i jej pochodne); fitosterole; śluzy; kwasy tłuszczowe; substancje żywicowe i barwniki. Liść: garbniki (w mniejszej ilości niż w korze), flawonoidy (m.in. hiperozyd i pochodne kwercetyny), kwasy fenolowe, żywice, olejek eteryczny w śladowych ilościach, witamina C. Owocostany: garbniki, głównie katechinowe. Kora i drewno zawierają też barwniki dające po utlenieniu odcienie czerwonobrunatne (dawne farbiarstwo — barwienie skór i tkanin). Dane ilościowe na materiale krajowym są niepełne i nie należy podawać dla nich konkretnych procentów.

Właściwości

• Surowiec o działaniu przede wszystkim GARBNIKOWYM. Kora i liście działają ściągająco (adstringens) — garbniki wytrącają białka powierzchni błon śluzowych i tworzą warstwę ochronną, przez co zmniejszają wysięk, przepuszczalność naczyń włosowatych i drażnienie; stąd działanie przeciwbiegunkowe (przy biegunkach nieinfekcyjnych, czynnościowych), przeciwzapalne i przeciwkrwotoczne miejscowo. Ponadto: przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo w warunkach powierzchniowych, przeciwpotnie (odwary do kąpieli stóp i rąk przy nadmiernej potliwości — klasyczne, sprawdzone zastosowanie ludowe), gojąco na drobne otarcia i pęknięcia skóry. Ludowo korę olszy stosowano także jako środek napotny i przeciwgorączkowy oraz przy stanach zapalnych gardła (płukanki) i dziąseł, a szyszki olszowe jako słabszy surowiec ściągający do herbatek przeciwbiegunkowych. Diarylheptanoidy (oregonina) są przedmiotem badań nad ich działaniem przeciwzapalnym i przeciwutleniającym, ale wyniki nie przekładają się jeszcze na potwierdzone wskazania kliniczne — nie należy na tej podstawie przypisywać olszy działania „przeciwnowotworowego” ani innych, których nie ma. Olsza nie jest surowcem farmakopealnym, jej działanie jest pomocnicze i miejscowe, a wszędzie tam, gdzie potrzebny jest silny garbnik, kora dębu jest surowcem lepiej poznanym i standardowo używanym.

Zastosowanie

Odwar z kory (do użytku zewnętrznego, główne zastosowanie): 2–3 łyżki rozdrobnionej, suszonej kory zalać 2 szklankami zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Używać do: płukanek jamy ustnej i gardła (kilka razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach, anginie — jako uzupełnienie, nie zamiast leczenia), okładów na drobne stany zapalne skóry, otarcia i pęknięcia, przemywań przy trądziku i cerze tłustej, oraz — klasycznie — do kąpieli stóp i rąk przy nadmiernej potliwości (mocny, ciepły odwar, 15–20 minut, kuracja przez 2–3 tygodnie). Napar z liści (zewnętrznie): 2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem — do przemywań i okładów. Odwar wewnętrznie, przy biegunce czynnościowej: 1 łyżka kory lub rozdrobnionych szyszek na 2 szklanki wody, gotować 10 minut, pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie, między posiłkami, KRÓTKO — nie dłużej niż kilka dni. Surowca garbnikowego nie stosuje się przewlekle. Nie łączyć w czasie z lekami przyjmowanymi doustnie ani z preparatami żelaza — garbniki je wiążą; zachować co najmniej 2 godziny odstępu. Liści olszy używa się też ludowo świeżo, jako okładu na obolałe, spuchnięte stopy (świeże liście wkłada się do butów) — praktyka o wątpliwej wartości leczniczej, ale nieszkodliwa.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: korę pociąć na kawałki kilkucentymetrowe i suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–45 °C, aż stanie się krucha i będzie łamać się z trzaskiem; liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu, do 35–40 °C — grube warstwy zaparzają się i czernieją, bo młode liście są lepkie i soczyste. Szyszki suszą się same, praktycznie bez zabiegów. Dobry surowiec korowy: z zewnątrz szarobrunatny, od wewnątrz rdzawopomarańczowy do czerwonobrunatnego, o wyraźnie cierpkim, ściągającym smaku i lekkim, korzennym zapachu; kora szarawa i bez smaku jest stara lub pochodzi ze zbyt grubych gałęzi i nie ma wartości. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat (kora) i 12 miesięcy (liście). Uwaga praktyczna: świeża kora i drewno olszy na powietrzu wyraźnie czerwienieją — to normalne, skutek utleniania się związków fenolowych, i nie oznacza zepsucia surowca. Mieszanki: przy biegunkach olsza łączy się z korą dębu, jeżyną (liść), pięciornikiem kurzym zielem i borówką czernicą; przy potliwości — z korą dębu, szałwią i orzechem włoskim (liść). Odróżnianie od gatunków mylonych: olsza szara (Alnus incana) ma liście SPICZASTO ZAKOŃCZONE, spód liścia szaro owłosiony, korę gładką i jasnoszarą (nie czarną, nie spękaną), pączki NIEsklejone i nielepkie oraz rośnie na siedliskach wilgotnych, ale nie bagiennych, głównie w górach i na pogórzu; olsza zielona to niski krzew kosodrzewiny alpejskiej. Leszczyna, z którą olszę mylą początkujący zimą, ma pączki jajowate, nieszypułkowane i nie ma zdrewniałych szyszek. Zimą rozpoznanie jest banalne: bezlistne drzewo z czarnymi, zeszłorocznymi szyszkami i długimi kotkami naraz — to olsza. Olsza ma też znaczenie pozalecznicze, które warto znać: drewno pod wodą nie gnije (dlatego stawiano na palach olszowych domy Wenecji i osady palowe), doskonale nadaje się do wędzenia ryb, a kora dawniej służyła do garbowania i barwienia skór na rudobrunatno. To jednocześnie drzewo o dużym znaczeniu alergologicznym.

Przeciwwskazania