Olsza szara

Opis

Olsza szara to drzewo pionierskie dolin rzecznych i terenów zdegradowanych, spokrewnione z olszą czarną i wykorzystywane w zielarstwie w podobny, choć skromniejszy sposób. Surowcem jest kora i liście, obfitujące w garbniki katechinowe. W polskiej medycynie ludowej odwar z kory służył do płukania jamy ustnej i gardła oraz jako środek zapierający przy biegunkach. Roślina wiąże azot atmosferyczny dzięki symbiozie z promieniowcami Frankia, dlatego wchodzi jako pierwsza na nieużytki. Jej znaczenie lecznicze jest dziś pomocnicze — ustępuje dębowi i olszy czarnej.

Wygląd

Drzewo do 20 m wysokości, o wąskiej, stożkowatej koronie, często wielopniowe. Kora gładka, srebrzystoszara, nawet u starych okazów niespękana — to główna cecha odróżniająca od olszy czarnej o ciemnej, spękanej korze. Liście skrętoległe, jajowate do eliptycznych, zaostrzone na szczycie (a nie wycięte jak u olszy czarnej), o brzegu podwójnie piłkowanym, spodem szarozielone i owłosione, z wyraźnym pierzastym użyłkowaniem i 8–12 parami nerwów bocznych. Kwiatostany rozdzielnopłciowe: męskie to zwisające, żółtobrunatne kotki długości 5–10 cm, żeńskie to drobne, czerwonawe, wzniesione kłosy, po zapyleniu drewniejące w owalne, czarniawe „szyszki” długości ok. 1,5 cm, zostające na gałęziach przez zimę. Owoc to oskrzydlona niełupka. System korzeniowy płytki, z licznymi brodawkami i odroślami korzeniowymi.

Gdzie rośnie

W Polsce pospolita w górach i na pogórzu (Karpaty, Sudety), w dolinach rzek górskich i podgórskich, na Podkarpaciu i w północno-wschodniej części kraju; na nizinach zachodnich rzadsza, często sadzona. Zasiedla nadrzeczne łęgi, żwirowiska i kamieńce, zbocza osuwiskowe, brzegi potoków, hałdy, wyrobiska i porzucone pastwiska. Gatunek pionierski, pierwszy wkraczający na świeże, surowe podłoża mineralne.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego. Gleba świeża do wilgotnej, przepuszczalna, chętnie szkieletowa, żwirowa i mineralna; znosi gleby ubogie, bo sama wiąże azot. Odczyn od kwaśnego po zasadowy (pH 5,0–8,0) — lepiej niż olsza czarna toleruje podłoża wapienne. Nie znosi długotrwałego zalewania i stagnującej wody (w przeciwieństwie do olszy czarnej). W pełni mrozoodporna. Nie zbierać z drzew rosnących przy drogach, na hałdach pokopalnianych, wysypiskach i w strefach przemysłowych — olsza jako gatunek rekultywacyjny rośnie właśnie na terenach skażonych i kumuluje metale ciężkie.

Surowiec

kora (Alni corpex), liść (Alni folium); rzadziej owocostany („szyszki”, Alni strobuli)

Termin zbioru

Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), w okresie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna; zdejmować z gałęzi 2–4-letnich pozyskanych przy cięciach pielęgnacyjnych lub z wyrębu, nigdy obrączkowo z pnia żywego drzewa. Liście — od maja do lipca, młode i w pełni wyrośnięte, przed pojawieniem się plam grzybowych, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Owocostany („szyszki”) — jesienią i zimą (październik–luty), zbierane z gałęzi.

Skład chemiczny

Kora: garbniki katechinowe i skondensowane (kilka do kilkunastu procent), kwasy fenolowe, triterpeny, diarylheptanoidy (m.in. oregonina, hirsutanonol), fitosterole, niewielkie ilości chinonów. Liście: garbniki, flawonoidy (pochodne kwercetyny i hiperozyd), kwasy fenolowe, śluzy, olejek eteryczny w śladowych ilościach, żywice. Owocostany: garbniki, kwasy fenolowe.

Właściwości

• Silnie ściągające (adstringens) i przeciwbiegunkowe dzięki garbnikom, które ścinają białka błony śluzowej i tworzą warstwę ochronną. Przeciwzapalne i przeciwbakteryjne na błonach śluzowych jamy ustnej i gardła. Napotne i lekko przeciwgorączkowe (napar z liści — zastosowanie ludowe). Zewnętrznie: przeciwzapalnie i ściągająco na trudno gojące się rany, otarcia, wypryski, przy nadmiernej potliwości stóp. Diarylheptanoidy wykazują aktywność przeciwutleniającą i hepatoprotekcyjną, choć zastosowanie kliniczne pozostaje nieustalone.

Zastosowanie

Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować pod przykryciem 10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Do płukania jamy ustnej i gardła kilka razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach i anginie. Wewnętrznie przy biegunkach — po pół szklanki 2–3 razy dziennie, krótkotrwale (do 3–4 dni). Napar z liści: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie. Kąpiele i okłady: mocniejszy odwar (3–4 łyżki kory na litr wody, gotować 15 minut) do przemywania ran, kąpieli stóp przy nadpotliwości i grzybicy międzypalcowej. Świeże, rozgniecione liście przykładano ludowo na stłuczenia i obolałe stopy.

Uwagi dla zielarza

Korę suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożoną w jednej warstwie; dobrze wysuszona jest krucha, łamie się z trzaskiem, w przełomie jasnordzawa, o wyraźnie ściągającym smaku. Liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35 °C — grubo rozłożone czernieją i pleśnieją, bo są mięsiste i długo trzymają wodę. Przechowywać do 2 lat (kora) i 12 miesięcy (liść) w szczelnych, ciemnych naczyniach; garbniki utleniają się i surowiec traci ściągający smak, brunatniejąc. Do mieszanek przeciwbiegunkowych łączyć z korą dębu, pięciornikiem kurzym zielem i borówką czernicą (owoc); do płukanek — z szałwią i rumiankiem. Rozpoznanie: olsza szara ma korę gładką i srebrzystą oraz liść zaostrzony na szczycie; olsza czarna (Alnus glutinosa) ma korę ciemną i spękaną, liść na szczycie tępy lub wycięty i lepkie młode pędy. Nie mylić z brzozą — u brzozy kora biała, łuszcząca się poziomymi pasmami, a kotki żeńskie nie drewnieją w „szyszki”. Typowy błąd: zdzieranie kory z pnia żywego drzewa dookoła obwodu — zabija drzewo; korę pobierać wyłącznie z gałęzi lub ze świeżo ściętych drzew.

Przeciwwskazania