Opuntia ficus-indica
Kaktus o płaskich, łopatkowatych pędach, dostarczający surowca śluzowego i pektynowego o działaniu wiążącym tłuszcze i regulującym gospodarkę węglowodanową.
Opuncja figowa to najbardziej rozpowszechniony w uprawie kaktus świata — pochodzi z Meksyku, ale od wieków rośnie zdziczale w całym basenie Morza Śródziemnego, gdzie stała się elementem krajobrazu. W zielarstwie wykorzystuje się przede wszystkim młode, płaskie pędy (kladodia) i kwiaty, rzadziej owoc i nasiona. Surowiec jest bogaty w śluzy, pektyny i błonnik rozpuszczalny, co daje mu działanie osłaniające, sycące i wiążące tłuszcze w przewodzie pokarmowym — na tym opierają się popularne preparaty odchudzające z nopalem. Kwiat i pęd mają też tradycyjne, ludowe zastosowanie przy dolegliwościach prostaty i pęcherza. To surowiec o łagodnym, przede wszystkim mechaniczno-dietetycznym działaniu, a nie silny lek roślinny — i tak należy go przedstawiać.
Krzewiasty lub drzewiasty kaktus wysokości 1,5–5 m, o wyraźnym, drewniejącym z wiekiem pniu i rozgałęzionej, „stawowej” budowie korony. Pęd zbudowany z członów (kladodiów) — spłaszczonych, mięsistych, jajowatych lub odwrotnie jajowatych „łopatek” długości 20–50 cm, szerokości 10–25 cm i grubości 1,5–3 cm, barwy sinozielonej, pokrytych woskowym nalotem; kladodia wyrastają jedno z drugiego pod różnymi kątami, tworząc charakterystyczny, płaski, wachlarzowaty pokrój. Liście właściwe zredukowane do drobnych, szydlastych, szybko opadających łusek na młodych członach. Na powierzchni kladodiów rozmieszczone są areole — jasne, filcowate poduszeczki, z których wyrastają nieliczne, długie ciernie (u form uprawnych często ich brak) oraz zawsze pęczki glochidiów: drobniutkich, haczykowatych szczecinek, łatwo wbijających się w skórę (cecha diagnostyczna rodzaju Opuntia i główny problem przy zbiorze). Kwiaty pojedyncze, wyrastające na brzegu górnej krawędzi kladodium, duże (średnica 5–9 cm), miskowate, o licznych żółtych lub pomarańczowych, jedwabistych płatkach i bardzo licznych pręcikach reagujących na dotyk; słupek z wielodzielnym znamieniem. Owoc to mięsista, jajowata jagoda długości 5–10 cm, żółta, pomarańczowa, czerwona lub purpurowa, pokryta areolami z glochidiami, o soczystym, słodkim miąższu z licznymi twardymi nasionami. System korzeniowy bardzo płytki, ale rozległy — zbiera wodę z krótkotrwałych opadów.
Gatunek obcy florze Polski. Pochodzi z Meksyku (gdzie jest rośliną narodową i podstawą warzywnictwa — nopalitos), rozprzestrzeniony przez człowieka po całej strefie suchej i ciepłej: basen Morza Śródziemnego (Sycylia, Sardynia, Hiszpania, Grecja, Malta, Afryka Północna), Bliski Wschód, Afryka Południowa, Australia, Ameryka Południowa, Kanary. W wielu z tych miejsc zdziczały i uznawany za gatunek inwazyjny (w Australii i RPA zwalczany). Rośnie na suchych, kamienistych zboczach, murkach, nieużytkach, skarpach, w garigu i na piaszczystych glebach do ok. 1500 m n.p.m. W Polsce wyłącznie roślina kolekcjonerska, doniczkowa, zimowana w pomieszczeniu. Surowiec sprowadzany jest z Meksyku, Sycylii, Hiszpanii, Tunezji i Maroka — najczęściej w postaci suszonych, mielonych kladodiów lub gotowych ekstraktów.
Stanowisko w pełnym słońcu, im więcej bezpośredniego światła, tym lepiej. Gleba bardzo przepuszczalna, piaszczysto-żwirowa, uboga w próchnicę, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,5–8,0); absolutnie nie znosi zastoisk wody — nadmiar wilgoci przy chłodzie oznacza gnicie korzeni i szyjki. Wybitnie sucholubna, przystosowana do metabolizmu kwasów typu CAM (pobiera CO2 nocą, oszczędzając wodę). W polskich warunkach NIEMROZOODPORNA — znosi krótkie przymrozki do ok. −5…−8 °C wyłącznie przy zupełnie suchym podłożu; w gruncie w Polsce ginie. Uprawiać w donicy, zimować sucho w temperaturze 5–10 °C, przy pełnym świetle, bez podlewania (przezimowanie na sucho jest warunkiem kwitnienia). Podlewać obficie tylko latem, po całkowitym przeschnięciu podłoża. Rozmnaża się bardzo łatwo z ukorzenionych kladodiów — po odłamaniu członu należy pozostawić go na kilka dni do zabliźnienia rany, dopiero potem wsadzić w suchy piasek.
pęd — kladodium, tzw. „łopatka” (Opuntiae cladodium / caulis), kwiat (Opuntiae flos), owoc i olej z nasion (surowce pomocnicze, spożywcze i kosmetyczne)
Kladodium (pęd) — surowiec zbiera się z młodych, tegorocznych członów, jeszcze jasnozielonych, elastycznych i nie zdrewniałych, o długości 15–25 cm; w klimacie śródziemnomorskim i w Meksyku od wiosny do wczesnej jesieni, przy czym najlepsze są pędy wiosenne (marzec–czerwiec), najbogatsze w śluz i pektyny, a przy tym najmniej włókniste. Ścinać nożem u nasady, w rękawicach — glochidia wbijają się w skórę i są bardzo trudne do usunięcia. Zbiór rano, po nocnej fazie CAM, gdy zawartość kwasów organicznych jest najwyższa (w kuchni meksykańskiej ceni się wtedy najlepszy smak); do celów zielarskich pora dnia jest mniej istotna niż wiek pędu. Kwiat — w pełni kwitnienia (w basenie Morza Śródziemnego maj–lipiec), zbierany w dniu rozwinięcia, w suchy, słoneczny dzień; kwiaty żyją krótko, więc zbiór jest sukcesywny. Owoc — od sierpnia do października, gdy w pełni wybarwiony, ale jeszcze jędrny; obowiązkowo w rękawicach lub po zmyciu strumieniem wody usuwającym glochidia. Nasiona (na olej) — wydzielane z miąższu dojrzałych owoców.
Kladodium: bardzo wysoka zawartość wody (ok. 90%); polisacharydy śluzowe (arabinogalaktany, mucylagi), pektyny i błonnik rozpuszczalny — główna frakcja czynna; ponadto flawonoidy (izoramnetyna, kemferol, kwercetyna i ich glikozydy), kwasy fenolowe (ferulowy, kumarowy, wanilinowy), sterole, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, szczawiowy), znaczne ilości wapnia (częściowo w formie nierozpuszczalnych szczawianów), magnez i potas, witaminy C i z grupy B, chlorofile. Kwiat: flawonoidy (przede wszystkim izoramnetyna i jej glikozydy, rutyna), śluzy, garbniki, kwasy fenolowe, sole mineralne. Owoc: cukry proste, betalainy — barwniki betacyjaninowe (betanina) i betaksantynowe, nadające owocom purpurową lub żółtą barwę (nie zawiera antocyjanów, co jest cechą charakterystyczną rodziny), witamina C, tauryna, pektyny. Nasiona: olej bogaty w kwas linolowy i wysoką frakcję tokoferoli (jeden z najdroższych olejów kosmetycznych świata).
Napar z kwiatu: 1 łyżeczka suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie po szklance, przy dolegliwościach prostaty i dróg moczowych, kuracyjnie przez kilka tygodni. Napar/macerat z kladodium: 1–2 łyżeczki sproszkowanego suszu zalać szklanką ciepłej (nie wrzącej) wody, odstawić na 15–30 minut, mieszając — wrzątek ścina część śluzu; wypić razem z osadem, najlepiej 15–30 minut przed posiłkiem, 2–3 razy dziennie. Sproszkowany pęd (nopal) w kapsułkach lub proszku — stosowany przed posiłkami zawierającymi tłuszcz, popijany dużą ilością wody (minimum szklanka); bez odpowiedniej ilości płynu błonnik może działać zapierająco. Świeży pęd: po usunięciu skórki i glochidiów kroi się w paski i spożywa jako warzywo (nopalitos) — surowo w sałatkach, blanszowany lub grillowany; śluz można zredukować, obgotowując go w osolonej wodzie. Świeży miąższ przyłożony do oparzenia lub otarcia działa chłodząco i osłaniająco. Owoc jada się na surowo po ostrożnym obraniu. Uwaga: opuncja jest surowcem dietetyczno-osłaniającym, a nie lekiem — w cukrzycy i hipercholesterolemii stanowi wsparcie diety, nie zastępuje terapii.
Bezwzględnie pracować w grubych rękawicach: glochidia — drobne, haczykowate szczecinki z areoli — są niewidoczne gołym okiem, wbijają się w skórę przy najlżejszym dotknięciu i wywołują długotrwały świąd oraz stan zapalny; usuwa się je taśmą klejącą lub warstwą zastygłego wosku, nie pęsetą. Przed suszeniem pęd oczyścić z glochidiów (opalić lub zeskrobać areole), obrać ze skórki i pokroić w cienkie (3–5 mm) plastry — inaczej mięsisty, wodnisty miąższ nie wyschnie i zaśniedzieje. Suszyć w suszarce w temperaturze 40–50 °C, w cienkiej warstwie, przy dobrym przewiewie; suszenie naturalne w polskim klimacie praktycznie się nie udaje — surowiec ma ok. 90% wody i gnije. Właściwie wysuszone plastry są kruche, szarozielone, łamią się z trzaskiem; ciemnobrunatne, gumowate kawałki oznaczają nieudany surowiec. Kwiaty suszyć szybko, w cieniu, do 40 °C, rozłożone pojedynczo — łatwo brunatnieją. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchym i ciemnym miejscu, do 12 miesięcy — sproszkowany pęd jest bardzo higroskopijny i przy najmniejszej wilgoci zbryla się i pleśnieje. Do ekstrakcji śluzu używać wody ciepłej, nie wrzącej — to typowy błąd, wrzątek koaguluje część mucylag. Preparat proszkowy zawsze popijać dużą ilością wody i zachowywać co najmniej 2-godzinny odstęp od leków — błonnik rozpuszczalny wiąże i wypłukuje substancje czynne. Dobrze łączy się z morwą białą, kozieradką i cynamonem (gospodarka cukrowa), z babką płesznik i siemieniem lnianym (błonnik, osłona żołądka), z palmą sabalową i wierzbownicą (prostata). W handlu „nopal” i „prickly pear” to ten sam surowiec — pilnować, czy kupujemy pęd, czy owoc, bo mają różne działanie. Gatunki mylone: inne opuncje (O. stricta, O. engelmannii, O. humifusa) mają podobne kladodia, ale drobniejsze, silniej cierniste i o mniej mięsistych członach; nie są surowcem handlowym, choć zbierane bywają zamiennie w krajach pochodzenia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.