Juglans nigra
Amerykański orzech o czarnej, bruzdowanej korze, którego zielona łupina jest cenionym surowcem przeciwpasożytniczym i przeciwgrzybiczym.
Orzech czarny pochodzi ze wschodniej Ameryki Północnej, gdzie jest drzewem lasotwórczym i cennym gatunkiem drzewnym; w Polsce sadzi się go w parkach, arboretach i doświadczalnych uprawach leśnych, gdzie dobrze się aklimatyzował. W ziołolecznictwie jego surowcem jest przede wszystkim ZIELONA (niedojrzała) łupina owocowa, obfitująca w juglon — chinon o silnym działaniu przeciwpasożytniczym, przeciwgrzybiczym i przeciwbakteryjnym. To najmocniejszy surowiec przeciwrobaczy z rodzaju Juglans, w anglosaskiej fitoterapii klasyczny składnik kuracji antypasożytniczych, zwykle w połączeniu z piołunem i goździkami. Juglon jest jednak związkiem silnie działającym, drażniącym i o wąskim marginesie bezpieczeństwa — orzech czarny nie jest ziołem do przewlekłego, dowolnego stosowania. Roślina wykazuje też silną allelopatię: juglon wydzielany przez korzenie hamuje wzrost innych roślin w promieniu korony.
Drzewo do 30–40 m wysokości (w Polsce zwykle 20–25 m), o szerokiej, kulistej lub owalnej koronie i prostym pniu. Kora ciemnobrunatna do niemal czarnej, GŁĘBOKO i ostro bruzdowana, o wąskich, przecinających się grzbietach tworzących romboidalną kratę — wyraźnie ciemniejsza i mocniej spękana niż jasnoszara, płytko spękana kora orzecha włoskiego. Pędy grube, z komorowatym (przegrodzonym) rdzeniem barwy jasnobrązowej. Liście nieparzystopierzaste, długości 30–60 cm, złożone z 11–23 (a więc znacznie liczniejszych niż u orzecha włoskiego, gdzie jest ich 5–9) listków; listki lancetowate, długo zaostrzone, o brzegu wyraźnie PIŁKOWANYM (u orzecha włoskiego brzeg jest cały), spodem miękko owłosione, o pierzastym użyłkowaniu; liść szczytowy często zredukowany lub brak. Liście roztarte w palcach wydzielają ostry, cytrusowo-korzenny zapach. Kwiaty rozdzielnopłciowe: męskie to zwisające, zielonkawe kotki długości 5–12 cm, żeńskie drobne, po 2–5 na szczytach tegorocznych pędów. Owoc: pestkowiec o średnicy 4–6 cm, kulisty, pokryty grubą, mięsistą, zieloną łupiną (perykarpem) o gruczołkowatej, chropowatej powierzchni, która NIE pęka i nie odpada sama, lecz czernieje i gnije na owocu. Wewnątrz twarda, bardzo gruba, głęboko rzeźbiona i pobruzdowana skorupa (trudna do rozłupania), a w niej jadalne, aromatyczne jądro. Drewno ciemnobrązowe, wysoko cenione. Korzeń palowy, głęboki.
Gatunek obcy, pochodzący ze wschodniej i środkowej części Ameryki Północnej (dorzecze Missisipi, Appalachy), gdzie rośnie w żyznych lasach liściastych i w dolinach rzek. W Polsce nie występuje dziko — sadzony od XIX wieku w parkach dworskich i miejskich, arboretach (m.in. Rogów, Kórnik), ogrodach botanicznych oraz w doświadczalnych uprawach leśnych, głównie w zachodniej i południowej części kraju. Miejscami odnawia się samorzutnie z opadłych orzechów, ale nie zdziczał na szerszą skalę. Surowiec zielarski (zielona łupina, ekstrakty) pochodzi w praktyce z importu — głównie z USA — lub ze zbioru z drzew parkowych i kolekcyjnych.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru; drzewo wymaga dużo przestrzeni. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża, dobrze przepuszczalna, zasobna w wapń; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Nie znosi gleb płytkich, zbitych, jałowych, kwaśnych torfów ani stagnującej wody. Mrozoodporność dobra, ale młode drzewka i pędy bywają uszkadzane przez przymrozki późnowiosenne; w Polsce najlepiej rośnie w zachodniej i południowo-zachodniej części kraju. UWAGA ALLELOPATIA: korzenie i opadłe łupiny wydzielają juglon, który hamuje wzrost wielu roślin — pod orzechem czarnym nie rosną m.in. pomidory, ziemniaki, papryka, jabłonie, borówki, rododendrony i wiele bylin; nie zakładać w zasięgu jego korony grządek warzywnych. Nie zbierać surowca z drzew rosnących przy ruchliwych ulicach i na terenach przemysłowych oraz z drzew opryskiwanych.
zielona łupina owocowa — niedojrzała, mięsista okrywa zewnętrzna (Juglandis nigrae pericarpium viride, „green hull”); pomocniczo liść (Juglandis nigrae folium) i kora; nasiona (orzechy) jako surowiec spożywczy
Zielona łupina (najważniejszy surowiec) — od sierpnia do połowy września, gdy orzechy osiągnęły pełny rozmiar, ale łupina jest jeszcze ZIELONA, jędrna i soczysta, a nasiono nie w pełni dojrzałe; sprawdzian: wbita szpilka wchodzi w łupinę bez oporu, a miąższ jest zielony bez czarnych plam. Po zczernieniu i skruszeniu łupina traci wartość — juglon utlenia się. Zbierać z drzewa lub tuż po opadnięciu, w rękawicach. Liście — od czerwca do sierpnia, w pełni wyrośnięte, bez plam i objawów porażenia; obrywać listki z osadki. Kora — wczesną wiosną, wyłącznie z gałęzi z cięć pielęgnacyjnych. Orzechy (nasiona) do celów spożywczych — od września do października, po opadnięciu; łupinę usuwać w rękawicach, natychmiast, zanim zgnije i zabarwi skorupę.
Zielona łupina: naftochinony — przede wszystkim JUGLON (5-hydroksy-1,4-naftochinon) oraz jego prekursor hydrojuglon w postaci glikozydu, plumbagina i pokrewne; garbniki hydrolizujące i skondensowane (znaczne ilości), kwasy fenolowe (galusowy, elagowy, kawowy), flawonoidy, kwas askorbinowy (w świeżej łupinie w sporej ilości), olejek eteryczny w śladach, jod w formie organicznej, sole mineralne, gorycze. Liść: juglon (mniej niż w łupinie), garbniki (galotaniny i elagotaniny), flawonoidy (hiperozyd, kwercytryna, juglanina), kwasy fenolowe, kwas askorbinowy, olejek eteryczny, karotenoidy. Kora: garbniki, juglon, kwasy triterpenowe. Nasiona: tłuszcze (przewaga kwasów wielonienasyconych, w tym linolowego i α-linolenowego), białko, witamina E, magnez, cynk, selen, fitosterole. Juglon w zetknięciu z powietrzem utlenia się i polimeryzuje, dając ciemnobrunatny, trwały barwnik — stąd czarne plamy na dłoniach i tkaninach.
Surowiec SILNIE DZIAŁAJĄCY — nie do dowolnego, przewlekłego stosowania. Nalewka z zielonej łupiny (podstawowa forma, bo juglon jest lepiej rozpuszczalny w alkoholu i mniej się w nim utlenia): świeże, pokrojone zielone łupiny zalać alkoholem 40–50% tak, by je przykrył, macerować 2–4 tygodnie w ciemnym słoju wypełnionym po brzegi (juglon utlenia się w kontakcie z powietrzem — im mniej powietrza, tym lepiej), przecedzić, przechowywać w ciemnej butelce. Stosować kroplowo, w niewielkiej ilości wody, według wskazań doświadczonego zielarza lub lekarza — kuracje przeciwpasożytnicze prowadzi się cyklicznie i krótko (zwykle 1–2 tygodnie z przerwami), nigdy w sposób ciągły i nigdy w rosnących, dowolnie zwiększanych porcjach. Napar z liścia: 1–2 łyżeczki suszonego liścia na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie; krótkotrwale. Zewnętrznie (bezpieczniejsze i częstsze zastosowanie): mocny odwar lub napar z liścia (3–4 łyżki na 0,5 l wody) do okładów, przemywań i kąpieli stóp przy grzybicy i nadpotliwości; rozcieńczoną nalewkę z łupiny pędzelkować na paznokcie i skórę przy grzybicy — plami na brunatno. Kuracje przeciwpasożytnicze klasycznie łączą łupinę orzecha czarnego z zielem piołunu i goździkami. Świeżej, surowej łupiny NIE spożywać. Nie stosować u dzieci bez konsultacji. Kuracji nie prowadzić „profilaktycznie” miesiącami — juglon jest cytotoksyczny i drażniący.
Zbiór i suszenie: pracować w RĘKAWICACH GUMOWYCH — juglon barwi skórę na brunatno-czarno, plama utrzymuje się 1–2 tygodnie i nie schodzi żadnym mydłem; plami też ubrania i blaty nieodwracalnie. Łupiny do nalewki przerabiać na ŚWIEŻO, w dniu zbioru — juglon utlenia się szybko, a zczerniała łupina to surowiec bezwartościowy. Jeśli łupinę suszyć — kroić w plastry i suszyć bardzo szybko, w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C; dobrze wysuszony surowiec ma barwę brunatną, ale nie smoliście czarną, i wyraźny, cierpki, gorzkawy smak. Liście suszyć w cieniu, w temperaturze do 35–40 °C, w cienkiej warstwie — suszone na słońcu czernieją i tracą aktywność. Dobry susz liściowy: zielony, kruchy, o charakterystycznym, ostrym, korzennym zapachu. Przechowywanie: do 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach; nalewka — do 2 lat w ciemnej butelce, wypełnionej po korek. Mieszanki: klasycznie z piołunem i goździkami (przeciwpasożytniczo), z tymiankiem i wrotyczem (mieszanki silne — tylko pod nadzorem), z szałwią i korą dębu (zewnętrznie, na potliwość i grzybicę). Rozpoznanie i gatunki mylone: orzech czarny ma korę czarną, głęboko i ostro bruzdowaną, 11–23 listki o brzegu PIŁKOWANYM oraz owoc, którego zielona łupina NIE pęka i nie odchodzi sama. Orzech włoski (Juglans regia) — kora jasnoszara, płytko spękana, tylko 5–9 listków o brzegu CAŁYM, łupina pęka i odpada. Orzesznik (Carya) ma kilka listków i łupinę pękającą na 4 klapy. Nie mylić także z jesionem (Fraxinus) — liście nieparzystopierzaste, ale pąki czarne, aksamitne, brak owocu orzechowego. Najczęstszy błąd: zbieranie łupiny już zczerniałej, opadłej i rozkładającej się — juglon jest w niej zutleniony, a surowiec zapleśniały. Drugi błąd: traktowanie „kuracji z czarnego orzecha” jako łagodnego suplementu do wielomiesięcznego stosowania — to surowiec silnie działający, cytotoksyczny i mutagenny w warunkach doświadczalnych.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.