Ilex aquifolium
Zimozielony krzew o skórzastych, kolczasto ząbkowanych liściach i czerwonych pestkowcach — w Polsce gatunek chroniony, a jego owoce są trujące.
Ostrokrzew kolczasty to jedyny rodzimy przedstawiciel rodzaju Ilex we florze Polski — zimozielony krzew lub niskie drzewo o atlantyckim zasięgu, u nas występujące naturalnie tylko na Pomorzu Zachodnim i Kaszubach, gdzie objęty jest ochroną gatunkową. W dawnym lecznictwie liść stosowano jako środek napotny i przeciwgorączkowy (jako namiastkę chininy), dziś jednak surowiec ten wyszedł z użycia i nie ma go w polskim lecznictwie oficjalnym. Liście zawierają saponiny, gorzką ilicynę i triterpeny, owoce natomiast są zdecydowanie trujące — kilkanaście pestkowców może wywołać ciężkie zatrucie, zwłaszcza u dziecka. Roślina ma dziś przede wszystkim znaczenie ozdobne i obrzędowe (dekoracje bożonarodzeniowe), a nie zielarskie. Nie należy jej mylić z ostrokrzewem paragwajskim (Ilex paraguariensis), z którego liści produkuje się yerba mate.
Zimozielony krzew lub niskie drzewo wysokości 2–10 m (u nas najczęściej 2–4 m), o gęstym, stożkowatym pokroju i pniu pokrytym gładką, szarozieloną korą. Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, skórzaste, sztywne, silnie połyskujące i ciemnozielone z wierzchu, jaśniejsze od spodu, jajowate do eliptycznych (3–8 cm), o brzegu falisto powyginanym w płaszczyźnie pionowej i uzbrojonym w twarde, kłujące kolce — liście z górnych, starszych partii krzewu bywają całobrzegie i zakończone tylko jednym kolcem na wierzchołku (heterofilia to cecha diagnostyczna gatunku); użyłkowanie pierzaste, nerw główny wyraźny, jasny. Roślina dwupienna. Kwiaty drobne, białe lub biało-różowawe, czterokrotne, o słodkim zapachu, zebrane w skąpe pęczki (skrócone wierzchotki) w kątach liści; kwitnie w maju–czerwcu. Owoc to kulisty pestkowiec średnicy 7–10 mm, jaskrawoczerwony (rzadko żółty), zawierający 4 pestki, utrzymujący się na krzewie przez całą zimę — powstaje tylko na okazach żeńskich. Organ podziemny: gęsty, płytki system korzeniowy z korzeniami przybyszowymi, roślina odbija z pnia i korzeni.
Gatunek o zasięgu atlantyckim i subatlantyckim, w Polsce znajdujący wschodnią granicę występowania. Naturalne stanowiska: Pomorze Zachodnie, Ziemia Lubuska, Kaszuby i pojedynczo Pobrzeże Bałtyku — w wilgotnych buczynach, grądach i lasach mieszanych, w podszycie, na siedliskach o łagodnym, oceanicznym klimacie bez ostrych mrozów. Poza tym powszechnie sadzony w parkach i ogrodach w całym kraju, głównie w odmianach ozdobnych i pstrolistnych; w cieplejszych rejonach dziczeje. Rodzime stanowiska są nieliczne i objęte ochroną — surowca nie pozyskuje się ze stanu naturalnego.
Stanowisko półcieniste do cienistego — w pełnym słońcu liście blakną i przypalają się, zwłaszcza zimą przy mrozie z silnym nasłonecznieniem. Gleba świeża do wilgotnej, próchniczna, przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0), nie znosi gleb zbyt suchych, zasolonych ani zalewanych. Kluczowe ograniczenie w Polsce to mrozoodporność: gatunek wytrzymuje mrozy do około −20 °C, ale w ostre, bezśnieżne zimy i przy mroźnych wiatrach przemarza — poza Pomorzem i zachodem kraju wymaga osłoniętego stanowiska i zabezpieczenia na zimę. Rośnie bardzo wolno. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek jest w Polsce objęty ochroną gatunkową, pozyskiwanie z natury jest zabronione; ewentualny materiał pozyskuje się wyłącznie z upraw i nasadzeń ogrodowych.
historycznie liść (Ilicis aquifolii folium), rzadziej kora; współcześnie surowiec nie jest stosowany w polskim zielarstwie ani w lecznictwie oficjalnym — gatunek podlega ochronie, a owoce są trujące. Znaczenie praktyczne: roślina ozdobna i obrzędowa.
Ze stanowisk naturalnych zbiór jest zabroniony (ochrona gatunkowa). Historycznie: liść — zbierany z krzewów uprawnych wiosną i wczesnym latem (maj–czerwiec), z młodych, w pełni wyrośniętych, ciemnozielonych liści z bieżącego przyrostu, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; kora — wiosną, w okresie ruszania soków. Gałązki z owocami do celów dekoracyjnych ścina się w listopadzie–grudniu, wyłącznie z nasadzeń ozdobnych. Owoców nie zbiera się do celów zielarskich w żadnym terminie — są trujące.
Liście: saponiny triterpenowe (ilekozyd, kwas ilekowy), gorzka substancja ilicyna, triterpeny (kwas ursolowy, ursanoidy), flawonoidy (rutyna, kwercetyna), kwasy fenolowe, garbniki, niewielkie ilości teobrominy (w przeciwieństwie do ostrokrzewu paragwajskiego gatunek ten praktycznie nie zawiera kofeiny), woski i związki żywicowate. Owoce: wysokie stężenie saponin, w tym drażniących przewód pokarmowy, oraz gorzkie glikozydy i związki barwnikowe — to one odpowiadają za toksyczność. Skład ilościowy surowca krajowego nie jest dobrze udokumentowany.
Surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Nie sporządzaj z niego naparów, odwarów ani nalewek i nie podawaj go doustnie — nie istnieją bezpieczne, ustalone dawki dla ostrokrzewu kolczastego, a owoce są trująco działającym surowcem odpowiedzialnym za większość zatruć, zwłaszcza u dzieci przyciąganych czerwonymi jagodami z dekoracji świątecznych. Roślina nie występuje też w polskich preparatach aptecznych. Nie myl jej z ostrokrzewem paragwajskim (Ilex paraguariensis) — to on, a nie gatunek krajowy, dostarcza yerba mate; podobieństwo nazw bywa przyczyną groźnych pomyłek. Praktyczne zastosowanie ostrokrzewu kolczastego ogranicza się dziś do dekoracji (gałązki z owocami), nasadzeń ozdobnych i żywopłotów formowanych.
Nie pozyskuj tego gatunku ze stanowisk naturalnych — w Polsce podlega ochronie gatunkowej. Gałązki na dekoracje bierz wyłącznie z nasadzeń ogrodowych lub z legalnego handlu. W domu, w którym są małe dzieci lub zwierzęta, stroiki z czerwonymi owocami trzymaj poza zasięgiem albo zrezygnuj z nich zupełnie — najczęstsze zatrucia to zjedzenie kilku „jagódek” ze spadniętej gałązki. Cięcie i formowanie krzewu prowadź w grubych rękawicach: kolce liściowe są twarde, a opadłe liście długo nie gniją i kłują nawet suche. Świeże liście zawierają substancje drażniące skórę — po dłuższej pracy z rośliną umyj ręce. Rozpoznanie jest bardzo łatwe i pomyłka niemal wykluczona: żaden inny krajowy krzew nie ma zimozielonych, lakierowanych, falistych liści z kolcami na brzegu. Podobne liście mają jedynie mahonia pospolita (Mahonia aquifolium), lecz jej liście są złożone, pierzaste i mają kilka listków na wspólnym ogonku, a owoce granatowe z nalotem, a nie czerwone. Ozdobne odmiany ogrodowe (pstrolistne, żółtoowocowe) są tak samo trujące jak forma typowa.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.