Ostrożeń błotny

Opis

Ostrożeń błotny to charakterystyczny gatunek podmokłych łąk, torfowisk i olsów — smukła, dwuletnia roślina, którą łatwo poznać po długiej, nierozgałęzionej łodydze oskrzydlonej kolczastymi listkami i po ciasnym pęczku drobnych koszyczków na samym szczycie. W polskim zielarstwie ma znaczenie marginalne: jest surowcem ludowym, stosowanym pomocniczo jako środek gorzki i przeciwzapalny, przede wszystkim zewnętrznie. Zawiera flawonoidy, garbniki, laktony seskwiterpenowe i śluzy. Nie należy przypisywać mu właściwości ostropestu ani ostrożnia warzywnego — dane naukowe o tym gatunku są skąpe, a tradycja jego stosowania niewielka. Roślina nie jest trująca ani chroniona, ma za to duże znaczenie jako roślina miododajna i pokarmowa dla motyli.

Wygląd

Roślina dwuletnia (rzadziej krótkotrwała bylina) wysokości 60–200 cm, o wybitnie smukłym, wąskim pokroju. W pierwszym roku tworzy płaską rozetę liściową, w drugim wybija pojedynczą, sztywną, wzniesioną łodygę, zwykle nierozgałęzioną lub rozgałęzioną dopiero pod samym szczytem, na całej długości oskrzydloną zbiegającymi liśćmi zakończonymi gęstymi, żółtawymi kolcami; łodyga często zabarwiona purpurowo, pajęczynowato owłosiona. Liście skrętoległe, lancetowate, pierzastodzielne o klapach ząbkowanych i uzbrojonych w cienkie kolce, ciemnozielone, z rzadka szczeciniasto owłosione, od spodu jaśniejsze i pajęczynowato omszone; użyłkowanie pierzaste. Kwiatostan to koszyczek — koszyczki drobne, średnicy 1–2 cm (jajowate do walcowatych), zebrane po kilka–kilkanaście w ciasny, skupiony pęczek na szczycie pędu, otoczone u nasady drobnymi listkami liściowymi; okrywa z przylegających, wąskich, purpurowo nabiegłych listków zakończonych krótkim, słabym kolcem. Kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowe do ciemnoliliowych, rzadko białe. Owoc to jasna niełupka z długim, białym puchem kielichowym o włoskach PIERZASTYCH (cecha odróżniająca rodzaj Cirsium od Carduus). Organ podziemny: krótkie kłącze z wiązką korzeni, bez rozłogów — roślina nie tworzy kolonii jak ostrożeń polny.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel górny w Karpatach i Sudetach. Rośnie na wilgotnych i podmokłych łąkach, na torfowiskach niskich i przejściowych, w młakach, turzycowiskach, olsach i łęgach, w wilgotnych zaroślach, rowach, na brzegach rowów melioracyjnych i na wilgotnych porębach leśnych. Gatunek wskaźnikowy siedlisk mokrych i średnio żyznych — jego masowe pojawienie się na łące sygnalizuje zabagnienie i zaniechanie użytkowania.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba wilgotna do mokrej, torfowa, próchniczna lub gliniasta, umiarkowanie żyzna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,0–6,5) — w przeciwieństwie do ostrożnia warzywnego znosi gleby ubogie i kwaśne. Nie toleruje suszy ani gleb wapiennych i przesuszonych. W pełni mrozoodporny w warunkach polskich. W ogrodzie zielarskim praktycznie nie uprawiany — surowiec pozyskuje się ze stanowisk naturalnych. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych (spływ nawozów i pestycydów), z terenów przy oczyszczalniach i wysypiskach ani z pobliża dróg. Zbierając na torfowiskach, uważaj na siedliska chronione — wiele mokradeł leży w rezerwatach i obszarach Natura 2000, gdzie zbiór roślin jest zabroniony.

Surowiec

ziele kwitnące (Cirsii palustris herba), pomocniczo korzeń; surowiec o znaczeniu ludowym i uzupełniającym, nie występuje w lecznictwie oficjalnym

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w początkach kwitnienia, gdy pierwsze koszyczki dopiero się otwierają, a łodyga nie zdążyła zdrewnieć; ścinać sekatorem górne 20–40 cm pędu w grubych rękawicach, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Młode liście rozety — wiosną (kwiecień–maj), przed wybiciem pędu kwiatowego, jeszcze miękkie. Korzeń — jesienią (wrzesień–październik) z roślin pierwszorocznych, po wykopaniu umyć i przekroić wzdłuż. Koszyczków nie zbieraj po zawiązaniu puchu nasiennego — surowiec jest wtedy nie do oczyszczenia.

Skład chemiczny

Flawonoidy (glikozydy apigeniny, luteoliny, pochodne kemferolu), laktony seskwiterpenowe i inne substancje gorzkie, garbniki, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), śluzy, poliacetyleny, fitosterole oraz sole mineralne, zwłaszcza potasu. Skład gatunku jest słabo przebadany w porównaniu z ostropestem czy ostrożniem warzywnym; nie podaję zawartości procentowych, bo wiarygodnych danych ilościowych dla surowca krajowego brak.

Właściwości

• Surowiec gorzki o łagodnym działaniu pobudzającym trawienie i wydzielanie żółci, tradycyjnie stosowany przy braku apetytu i niestrawności. Garbniki nadają mu właściwości ściągające i przeciwzapalne — stąd główne, ludowe zastosowanie zewnętrzne: okłady i przemywania przy trudno gojących się ranach, owrzodzeniach, wypryskach i stanach zapalnych skóry. Śluzy działają powlekająco i osłaniająco na błony śluzowe. Flawonoidy dają słabe działanie moczopędne. W medycynie ludowej ziele bywało też używane pomocniczo przy dolegliwościach reumatycznych i bólach stawów (w postaci kąpieli i okładów). Działanie jest łagodne i niespecyficzne — to typowy surowiec drugoplanowy, uzupełniający mieszanki, a nie lek wiodący; nie ma badań klinicznych potwierdzających jego skuteczność.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić pół szklanki 2 razy dziennie przed posiłkiem (goryczowo, na apetyt i trawienie). Odwar z korzenia: 1 łyżka na szklankę wody, gotować 5 minut, odstawić na 15 minut, pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Zewnętrznie (główne zastosowanie): mocniejszy napar — 2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut, ostudzić i przecedzić — do przemywań, okładów i przymoczek na stany zapalne skóry, trudno gojące się rany i owrzodzenia; do kąpieli częściowych przy dolegliwościach reumatycznych zaparzyć 2–3 garście ziela w litrze wody i dodać do miski. Nalewka: susz zalać alkoholem 40–50%, macerować 2–3 tygodnie, po 20–30 kropli przed jedzeniem. Kuracje doustne prowadzić 2–4 tygodnie, potem przerwa. Młode liście rozety wiosennej są jadalne po obraniu z kolców — dodatek do zup i sałatek, wartość odżywcza, nie lecznicza.

Uwagi dla zielarza

Zbieraj w grubych rękawicach — kolce są cienkie, gęste i wbijają się w opuszki. Ziele tnij na kawałki od razu po zbiorze; łodygi tego gatunku są grube i wodniste, więc przed suszeniem warto je rozłupać wzdłuż, inaczej wysychają nierówno i pleśnieją od środka. Suszyć w cieniu i mocnym przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą, przewracając codziennie — to surowiec o dużej zawartości wody i najczęstszym błędem jest zbyt gruba warstwa na sicie. Dobrze wysuszone ziele jest szarozielone, kruche, o gorzkim smaku, koszyczki zachowują purpurę; surowiec pociemniały, brunatny lub o zatęchłym zapachu wyrzuć. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Łączy się z krwawnikiem i nagietkiem (mieszanki na okłady), z mniszkiem i cykorią (gorycze trawienne). Rozpoznanie: od ostrożnia lancetowatego odróżnia go smukły, wąski pokrój, drobne koszyczki (1–2 cm) skupione po kilkanaście na szczycie i przylegające, słabo kolczaste listki okrywy — u lancetowatego koszyczki są duże (3–5 cm), pojedyncze, a okrywa najeżona długimi kolcami. Od ostrożnia warzywnego — łodyga oskrzydlona i kolczasta oraz purpurowe kwiaty (warzywny ma łodygę bezskrzydłą i kwiaty żółtawobiałe otulone jasnymi przysadkami). Od ostów (Carduus) — puch nasienny o włoskach pierzastych, nie pojedynczych.

Przeciwwskazania