Ostrożeń lancetowaty

Opis

Ostrożeń lancetowaty to najbardziej rzucający się w oczy krajowy ostrożeń — potężna, dwuletnia roślina przydroży i ugorów, uzbrojona lepiej niż którykolwiek z pokrewnych gatunków. Rozpoznaje się go po dużych, pojedynczych koszyczkach osadzonych w okrywie najeżonej długimi, żółtymi kolcami i po szorstko szczeciniastych, kłujących liściach. W zielarstwie ludowym ziele stosowano jako środek gorzki, moczopędny i ściągający, a korzeń — pomocniczo przy dolegliwościach trawiennych; surowiec pozostaje jednak drugoplanowy i nie ma go w lecznictwie oficjalnym. Roślina nie jest trująca ani chroniona, jest za to jedną z lepszych roślin miododajnych na siedliskach ruderalnych, a jej nasiona to ważny pokarm szczygłów.

Wygląd

Roślina dwuletnia wysokości 60–150 cm, o krzepkim, rozgałęzionym pokroju. W pierwszym roku tworzy dużą, rozłożystą rozetę liściową, w drugim — grubą, żebrowaną, wzniesioną łodygę, w górze rozgałęzioną, oskrzydloną zbiegającymi liśćmi uzbrojonymi w mocne, żółtawe kolce, pajęczynowato omszoną. Liście skrętoległe, lancetowate do podłużnych, pierzastodzielne, o klapach dwuząbkowych zakończonych bardzo mocnym, sztywnym kolcem; blaszka z WIERZCHU szorstko szczeciniasta, wręcz kłująca w dotyku (cecha diagnostyczna — u innych ostrożni górna strona jest gładka), od spodu białawo pajęczynowato owłosiona; użyłkowanie pierzaste, nerw główny wyraźny. Kwiatostan to koszyczek — koszyczki duże, średnicy 3–5 cm, jajowate do baniastych, wzniesione, pojedyncze lub po 2–3 na końcach pędów; okrywa gęsto najeżona wąskimi, szydlastymi listkami zakończonymi długimi, odstającymi, żółtymi kolcami — najlepsza cecha rozpoznawcza gatunku. Kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowe do karminowych, wystające z okrywy pękiem. Owoc to szarożółta, żeberkowana niełupka z długim, białym puchem kielichowym o włoskach PIERZASTYCH (odróżnia rodzaj Cirsium od Carduus). Organ podziemny: gruby, mięsisty korzeń palowy, wrzecionowaty, BEZ rozłogów — roślina nie tworzy klonalnych kolonii jak ostrożeń polny.

Gdzie rośnie

Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na przydrożach, ugorach, miedzach, wygonach, pastwiskach, przychaciach, nasypach, wysypiskach, w zaniedbanych ogrodach, na porębach leśnych i zrębach — wszędzie tam, gdzie odsłonięto glebę. Typowy gatunek ruderalny i pastwiskowy: bydło go omija, więc na przegryzionych pastwiskach opanowuje coraz większe płaty. Chętnie wchodzi na świeże zręby, gdzie tworzy przejściowe, gęste łany.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne. Gleba żyzna do przeciętnej, świeża do umiarkowanie suchej, przepuszczalna, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Znosi suszę lepiej niż ostrożeń błotny i warzywny, nie znosi zacienienia ani gleb podmokłych. W pełni mrozoodporny w Polsce. Roślina obficie samosiewna i ekspansywna — w uprawie zielarskiej niewskazana, korzysta się ze stanowisk naturalnych. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych, wysypisk, obrzeży pól nawożonych gnojowicą, terenów przemysłowych i pastwisk odchwaszczanych herbicydami — czyli z większości siedlisk, gdzie rośnie najbujniej; szukaj okazów na czystych ugorach, zrębach i śródleśnych polanach.

Surowiec

ziele kwitnące (Cirsii vulgaris herba), korzeń rozety pierwszorocznej (Cirsii radix), pomocniczo koszyczki; surowiec ludowy, uzupełniający, nieobecny w lecznictwie oficjalnym

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w początkach kwitnienia, gdy koszyczki dopiero się otwierają, a łodyga nie zdrewniała; ścinać sekatorem górne, młode partie pędów (20–40 cm) w grubych rękawicach roboczych, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Koszyczki — w pełni kwitnienia (lipiec–wrzesień), zbierać bez szypułek, bezwzględnie przed zawiązaniem puchu nasiennego. Korzeń — jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik) z rozet, przed wybiciem pędu kwiatowego, albo bardzo wczesną wiosną drugiego roku; wykopywać szpadlem (korzeń jest gruby i głęboki), oczyścić, umyć i przekroić wzdłuż. Młode liście rozety do celów kulinarnych — wiosną, przed zesztywnieniem kolców.

Skład chemiczny

Laktony seskwiterpenowe i inne substancje gorzkie, flawonoidy (glikozydy apigeniny i luteoliny, pochodne kemferolu), garbniki, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), fitosterole, poliacetyleny, śluzy, olej tłuszczowy w nasionach oraz sole mineralne z przewagą potasu. Korzeń zawiera dodatkowo inulinę jako materiał zapasowy — najwięcej jesienią pierwszego roku, przed wybiciem pędu. Gatunek jest słabo przebadany fitochemicznie; nie podaję zawartości procentowych, bo wiarygodnych danych ilościowych dla surowca krajowego brak.

Właściwości

• Amarum: gorycze pobudzają wydzielanie śliny, soku żołądkowego i żółci, poprawiając apetyt i trawienie oraz łagodząc wzdęcia i uczucie pełności. Flawonoidy i sole potasu dają działanie moczopędne, garbniki — ściągające i przeciwzapalne, wykorzystywane głównie zewnętrznie: do przemywania trudno gojących się ran, owrzodzeń, wyprysków i do płukanek przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Inulina z korzenia działa prebiotycznie i łagodnie wspiera gospodarkę cukrową. W lecznictwie ludowym ziele bywało też używane pomocniczo przy dolegliwościach reumatycznych oraz w kuracjach „oczyszczających”. Działanie jest łagodne i nieswoiste, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych — traktuj ten surowiec jako uzupełnienie mieszanek, nie jako lek wiodący, i nie przypisuj mu właściwości hepatoprotekcyjnych ostropestu, z którym łączy go tylko wygląd.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić pół szklanki 2 razy dziennie na 20–30 minut przed posiłkiem. Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5–7 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut, pić 2 razy dziennie po pół szklanki. Nalewka goryczowa: 1 część suszu na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni; zażywać 20–30 kropli na łyżeczce wody przed jedzeniem. Zewnętrznie: mocny napar (2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 20 minut, ostudzić, przecedzić) do przemywań, okładów i płukanek. Kuracje doustne prowadzić 2–4 tygodnie, potem robić przerwę. Młode liście rozety i obrane z kolców łodygi są jadalne — po ugotowaniu jako warzywo; wartość odżywcza, nie lecznicza. Ze względu na wyraźną gorycz surowiec najlepiej sprawdza się w mieszankach.

Uwagi dla zielarza

To najlepiej uzbrojony z naszych ostrożni — zbieraj wyłącznie w grubych rękawicach skórzanych i sekatorem, bo kolce okrywy potrafią przebić cienką rękawicę ogrodową, a wierzch liścia jest szczeciniasty i kłuje na płasko. Ziele tnij od razu po zbiorze; wysuszone łodygi drewnieją i nie da się ich rozdrobnić. Suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą. Koszyczki suszyć osobno, szybko — przetrzymane w cieple „puszczają” puch i zanieczyszczają cały zbiór, co jest tu najczęstszym błędem, bo koszyczki tego gatunku są duże i wodniste. Korzeń umyć, przekroić wzdłuż, suszyć do 40 °C — dobrze wysuszony jest kruchy i łamie się z trzaskiem; ciągnący i giętki wymaga dosuszenia. Dobry surowiec ziela ma barwę szarozieloną, wyraźnie gorzki smak i nie zawiera puchu. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Łączy się z mniszkiem, cykorią i tysiącznikiem (mieszanki goryczowe), z nagietkiem i krwawnikiem (okłady), ze skrzypem i pokrzywą (kuracje moczopędne). Rozpoznanie: duże (3–5 cm), pojedyncze koszyczki i okrywa najeżona długimi kolcami plus SZORSTKI, kłujący wierzch liścia — żaden inny krajowy ostrożeń nie ma tej kombinacji. Od ostrożnia polnego odróżnia go brak rozłogów, znacznie większe koszyczki i obupłciowe kwiaty; od błotnego — pojedyncze duże koszyczki zamiast skupionego pęczka drobnych. Od ostów (Carduus) — puch o włoskach pierzastych, a nie pojedynczych, i grubszy, wrzecionowaty korzeń palowy.

Przeciwwskazania