Pogostemon cablin
Tropikalna roślina wargowa o aksamitnych liściach, dostarczająca ciężkiego, ziemistego olejku paczulowego o działaniu przeciwzapalnym i przeciwgrzybiczym.
Paczula to bylina z rodziny jasnotowatych, uprawiana w Azji Południowo-Wschodniej wyłącznie dla olejku eterycznego. W zielarstwie europejskim funkcjonuje przede wszystkim jako surowiec olejkowy i aromaterapeutyczny — nie jako zioło do naparów. Jej zapach, ciężki, ziemisty, korzenno-drzewny, jest jednym z najtrwalszych w perfumerii i stanowi klasyczną nutę bazową oraz utrwalacz kompozycji zapachowych. Wartość leczniczą ma głównie olejek: działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo, a w kosmetyce reguluje pracę gruczołów łojowych i wspomaga regenerację skóry. W Europie znana jest też z tradycji handlu tkaninami — suszone liście przekładano do bel indyjskich szali, by odstraszyć mole, i to zapach paczuli uwiarygodniał towar jako „prawdziwie wschodni”.
Krzewiasta, aromatyczna bylina wysokości 0,6–1 m, o gęstym, rozgałęzionym pokroju. Łodyga wzniesiona, mięsista, w dolnej części drewniejąca, wyraźnie czterokanciasta (cecha rodziny jasnotowatych), gęsto owłosiona, o krótkich międzywęźlach. Liście naprzeciwległe, ułożone nakrzyżlegle, długoogonkowe, jajowate do szeroko jajowatych, długości 5–10 cm, o brzegu grubo i nieregularnie karbowano-piłkowanym, u nasady zaokrąglonym lub sercowatym, na szczycie tępo zaostrzonym; blaszka gruba, miękka, wyraźnie pomarszczona (bullowata) między nerwami, aksamitnie owłosiona z obu stron, matowozielona, o głęboko wciśniętym, siateczkowatym użyłkowaniu — po roztarciu wydziela intensywny, ciężki, ziemisty zapach. Kwiatostan szczytowy lub kątowy: gęsty, walcowaty, kłosokształtny pozorny kłos (verticillaster) długości 2–8 cm, zbudowany z okółków drobnych kwiatów. Kwiaty małe, dwuwargowe, białoróżowe do bladolila, o purpurowych pręcikach z charakterystycznymi, długimi, brodatymi (owłosionymi) nitkami wystającymi z korony. Kwitnie rzadko i skąpo, zwłaszcza w uprawie; owoc — rozłupnia rozpadająca się na cztery orzeszki — zawiązuje się wyjątkowo, roślina rozmnażana jest z sadzonek. Korzeń wiązkowy, płytki, z licznymi rozgałęzieniami; łodygi łatwo ukorzeniają się w węzłach.
Gatunek obcy florze Polski, nieznany w stanie dzikim w naszej strefie. Pochodzi z tropikalnej Azji Południowo-Wschodniej (prawdopodobnie z Filipin i wysp indonezyjskich), gdzie rośnie w wilgotnym, gorącym klimacie równikowym, w widnych miejscach lasów, na skrajach i polanach. Uprawiany na wielką skalę w Indonezji (Sumatra i Sulawesi — światowy potentat, ok. większości produkcji olejku), a także w Indiach, Malezji, Chinach, Wietnamie, na Filipinach, Madagaskarze i w Brazylii. W Polsce spotykany wyłącznie jako roślina doniczkowa i szklarniowa. Do nas trafia praktycznie tylko w postaci olejku eterycznego lub suszonych liści z Indonezji i Indii.
Roślina tropikalna: wymaga temperatury 24–30 °C, wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 70%) i obfitych, równomiernych opadów. Stanowisko półcieniste do lekko ocienionego — w uprawie plantacyjnej często pod lekkim zacienieniem drzew; pełne, ostre słońce przy niskiej wilgotności powoduje więdnięcie i zdrewnienie pędów. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, stale wilgotna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,5–6,5); nie znosi zastoisk wody ani gleb ciężkich i zbitych. NIEMROZOODPORNA — ginie już przy kilku stopniach powyżej zera, w Polsce uprawa gruntowa niemożliwa; jako roślina doniczkowa wymaga zimowania w temperaturze minimum 15 °C, przy wysokiej wilgotności powietrza (suche powietrze centralnego ogrzewania powoduje opadanie liści i atak przędziorka). Rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie — z sadzonek pędowych, bardzo łatwo ukorzeniających się w wodzie lub wilgotnym podłożu. Uprawa paczuli szybko wyjaławia glebę — na plantacjach stosuje się płodozmian. Surowca nie zbieramy w Polsce; przy zakupie olejku zwracać uwagę na pochodzenie i metodę pozyskania (destylacja z parą wodną).
ziele/liść (Pogostemonis herba, Patchouli folium) — głównie jako materiał do destylacji; olejek paczulowy (Patchouli aetheroleum) — surowiec właściwy
Ziele/liść — w krajach pochodzenia zbiór pierwszy po ok. 5–7 miesiącach od posadzenia, następnie co 3–4 miesiące, przez kilka lat z tej samej plantacji; ścina się całe pędy z liśćmi tuż nad ziemią, w porze suchej, po obeschnięciu rosy. Najwięcej olejku zawierają liście dojrzałe, w pełni wyrośnięte — młode listki są go stosunkowo ubogie. Zbiór następuje przed kwitnieniem (w uprawie roślina zwykle w ogóle nie zakwita). Kluczowa jest obróbka pozbiorcza: ścięte ziele podsusza się w cieniu przez 2–3 dni, następnie leżakuje (fermentuje) w pryzmach przez kilka dni — w tym czasie w tkance zachodzą przemiany enzymatyczne, które dopiero rozwijają charakterystyczny, ciężki zapach paczuli; surowiec destylowany na świeżo daje olejek o zapachu zielonym, ostrym i znacznie mniej wartościowym. Destylacja z parą wodną trwa długo (kilkanaście godzin), bo olejek jest gęsty i wysokowrzący. Olejek paczulowy jako jeden z nielicznych z wiekiem zyskuje: dojrzewa i poprawia się przez lata leżakowania.
Olejek eteryczny (w suchym liściu kilka procent) — frakcja seskwiterpenowa, gęsta i lepka: alkohol paczulowy (patchoulol) jako składnik główny i marker jakości, ponadto α-bulnesen, α-gwajen, seszelen, α- i β-paczulen, norpatchoulenol (mimo śladowej zawartości silnie współtworzy charakterystyczny zapach), pogostol, cykloseszelen. Ziele zawiera też garbniki, gorycze, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy oraz sole mineralne, ale surowiec zielny nie ma w Europie samodzielnego zastosowania leczniczego — istotą rośliny jest olejek. Charakterystyczne: olejek paczulowy jest jednym z niewielu, które są cięższe od wody i mają wysoką lepkość; z czasem gęstnieje i ciemnieje.
Paczula to surowiec do stosowania ZEWNĘTRZNEGO i aromaterapeutycznego — nie parzy się jej jak zioła do picia i nie należy przyjmować olejku doustnie. Olejek do skóry — zawsze rozcieńczony w oleju bazowym (jojoba, migdałowy, oliwa): 1–3% (ok. 5–15 kropli na 30 ml oleju), do wcierania w skórę przy problemach dermatologicznych, do masażu lub do wmasowania w skórę głowy przy łupieżu (5 kropli na łyżkę oleju, pozostawić na godzinę przed myciem). Punktowo na zmiany trądzikowe i grzybicę międzypalcową: 1 kropla rozcieńczona w kilku kroplach oleju bazowego, 1–2 razy dziennie; nierozcieńczonego olejku nie nakładać na duże powierzchnie. Do kosmetyków: 3–8 kropli na 50 ml kremu, balsamu lub żelu. Kąpiel: 4–6 kropli zemulgowanych w łyżce mleka, śmietanki, miodu lub emulgatora — nigdy wprost do wody, bo olejek nie rozpuszcza się i pływa po powierzchni, drażniąc skórę. Kominek zapachowy i dyfuzor: 3–5 kropli na porcję wody, przy napięciu i niepokoju; zapach jest bardzo intensywny i długo utrzymuje się w pomieszczeniu — mniej znaczy więcej. Odstraszanie moli: kilka kropli na kawałek drewna, waciku lub suszone liście w płóciennym woreczku wkładanym do szafy; odświeżać co kilka tygodni. Przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na zgięciu łokcia.
Liście przeznaczone do destylacji suszy się w cieniu, przy przewiewie, a następnie poddaje krótkiej fermentacji w pryzmach — to nie zaniedbanie ani błąd, tylko warunek powstania właściwego zapachu; surowiec „idealnie” szybko wysuszony daje olejek ostry i zielony, bez ziemistej głębi. Do celów domowych (woreczki zapachowe, repelent) wystarczy susz z liści suszony w cieniu do 40 °C. Dobry susz jest szarozielony, matowy, o silnym, ciężkim, ziemistym zapachu wyczuwalnym przez torebkę; liście bezwonne to surowiec zwietrzały lub przegrzany. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach. Olejek paczulowy jest jedynym praktycznie olejkiem eterycznym, który z wiekiem staje się lepszy — świeżo destylowany bywa ostry i „siarkowy”, po roku–dwóch leżakowania nabiera pełni; nie wyrzucać starych flakonów. Przechowywać go w ciemnym szkle, szczelnie, w chłodzie; jest gęsty, ciemnobursztynowy do brunatnego, o wysokiej lepkości i cięższy od wody — jeśli otrzymany „olejek paczulowy” jest jasny, rzadki i lekki, to niemal na pewno rozcieńczenie lub falsyfikat. Paczula jest najczęściej fałszowanym olejkiem w obrocie: rozcieńcza się ją olejem z drzewa cedrowego, gurjunowym, kopaibowym lub tanimi frakcjami; kryteria: bardzo wysoka lepkość, ciemna barwa, trwałość zapachu na bibułce przez kilka dni. Olejek trwale barwi tkaniny i plastik i przenika zapachem inne surowce w szafce — trzymać osobno, w zamknięciu, z dala od suszy przeznaczonych do picia; to typowy błąd, który potrafi zniszczyć całą kolekcję ziół. Ostrożnie z ilością: zapach jest natrętny i długo się utrzymuje, przedawkowanie aromatyzacji daje efekt duszący i bóle głowy. Gatunki mylone: Pogostemon heyneanus („paczula jawajska”, „dziki patchouli”) i P. hortensis dają olejek o gorszej jakości i uboższy w patchoulol — bywają nim fałszowane dostawy; w medycynie chińskiej pod nazwą huo xiang kryje się często Agastache rugosa, roślina zupełnie inna, o zapachu anyżkowo-miętowym.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.