Carica papaya
Tropikalne drzewo zielne o dłoniastych liściach i melonowatych owocach, dostarczające papainy — enzymu trawiącego białko.
Papaja to szybko rosnąca, krótkowieczna roślina tropikalna o budowie palmiastej, choć z palmami nie jest spokrewniona. W zielarstwie liczy się przede wszystkim jako źródło papainy — proteazy cysteinowej rozkładającej białka, pozyskiwanej z mlecznego soku niedojrzałych owoców. Papaina znalazła zastosowanie w preparatach wspomagających trawienie, w oczyszczaniu ran z tkanki martwiczej, w przemyśle jako zmiękczacz mięsa i w kosmetyce jako enzymatyczny peeling. Liść papai jest surowcem tradycyjnym Azji Południowo-Wschodniej, gdzie stosuje się go przy gorączce denga; dojrzały owoc ma głównie wartość odżywczą i lekko przeczyszczającą. Trzeba rozróżniać te trzy surowce, bo różnią się działaniem i bezpieczeństwem: dojrzały owoc jest łagodny, niedojrzały sok mleczny — drażniący i przeciwwskazany w ciąży.
Roślina o pokroju drzewiastym, ale w istocie zielna i krótkowieczna (żyje 3–8 lat), wysokości 3–8 m (odmiany karłowe niższe). Pień pojedynczy, nierozgałęziony, prosty, walcowaty, pusty lub gąbczasty w środku, nie drewniejący, szarozielony, pokryty wyraźnymi, spiralnie ułożonymi, romboidalnymi bliznami po opadłych liściach — cecha diagnostyczna. Liście skupione wyłącznie w pióropuszu na szczycie pnia (jak u palmy), bardzo duże (blaszka 30–70 cm średnicy), osadzone na długich (do 1 m), pustych w środku, walcowatych ogonkach; blaszka dłoniasta, głęboko, 5–9-klapowa, klapy dodatkowo pierzasto powcinane, o użyłkowaniu dłoniastym z wyraźnymi, jasnymi nerwami głównymi wychodzącymi promieniście z nasady. Cała roślina po zranieniu wydziela biały, gęsty sok mleczny (lateks). Kwiaty najczęściej rozdzielnopłciowe, roślina zwykle dwupienna (istnieją też formy obupłciowe): kwiaty męskie drobne, kremowe, zebrane w długie, zwisające, rozgałęzione wiechy na cienkich szypułach; kwiaty żeńskie większe, woskowobiałe, pojedyncze lub po kilka, siedzące niemal wprost przy pniu w kątach liści, z okazałą, wielodzielną zalążnią. Owoc to duża, mięsista jagoda kształtu gruszkowatego, jajowatego lub podłużnego, długości 10–40 cm, o skórce cienkiej, gładkiej, zielonej, dojrzewającej na żółtą lub pomarańczową; miąższ pomarańczowy do łososiowoczerwonego, soczysty, słodki, a wewnątrz obszerna, gwiaździsta w przekroju komora nasienna wypełniona licznymi (nawet kilkuset) czarnymi, kulistymi, błyszczącymi nasionami otoczonymi galaretowatą osnówką, o ostrym, pieprznym smaku. Korzeń palowy, płytki, słabo rozwinięty — roślina łatwo przewraca się na wietrze.
Gatunek obcy florze Polski i niezdolny do wzrostu w naszym klimacie. Pochodzi z Ameryki Środkowej i północnej części Ameryki Południowej (prawdopodobnie z południowego Meksyku i Kostaryki), skąd rozpowszechniono go po całej strefie międzyzwrotnikowej. Uprawiany i zdziczały w Indiach (największy producent), Brazylii, Meksyku, Indonezji, Nigerii, na Filipinach, Hawajach, w Tajlandii, Wietnamie i w Afryce Zachodniej. Rośnie w ciepłym, wilgotnym klimacie, na terenach nizinnych do ok. 1000–1600 m n.p.m., na skrajach lasów, przy siedliskach ludzkich, na przydrożach i nieużytkach — jest rośliną pionierską, szybko zasiedlającą zaburzone stanowiska. W Polsce spotykana jedynie w szklarniach ogrodów botanicznych i jako roślina doniczkowa. Do nas trafiają: świeże owoce (transport lotniczy i morski), suszone liście, nasiona oraz papaina jako izolowany preparat enzymatyczny — najczęściej z Indii, Sri Lanki, Ugandy i Tanzanii.
Roślina tropikalna: optymalna temperatura 21–33 °C, wymaga ciepła przez cały rok. Stanowisko w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru (płytki korzeń i miękki, pusty pień — łatwo się łamie). Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, bardzo dobrze przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5–7,0); absolutnie nie znosi zastoisk wody — kilkudniowe podtopienie korzeni oznacza zgniliznę i śmierć rośliny, co jest jej najczęstszą przyczyną zamierania w uprawie. Wymaga regularnego, obfitego podlewania i dużej wilgotności powietrza. NIEMROZOODPORNA — uszkodzenia pojawiają się już poniżej 5 °C, przymrozek zabija roślinę; w Polsce uprawa gruntowa niemożliwa. W doniczce: bardzo szybko rośnie z nasion, wymaga temperatury minimum 15–18 °C zimą, dużo światła i wysokiej wilgotności; w mieszkaniu zwykle nie owocuje. Rozmnaża się z nasion (kiełkują w 2–4 tygodnie w cieple). Surowca nie zbieramy w Polsce; przy zakupie liści i nasion zwracać uwagę na pochodzenie z upraw bez intensywnej chemizacji.
sok mleczny z niedojrzałych owoców i pozyskiwana z niego papaina (Papainum); liść (Caricae folium); nasiona (Caricae semen); dojrzały owoc — surowiec spożywczy i dietetyczny
Sok mleczny (na papainę) — pozyskiwany z owoców NIEDOJRZAŁYCH, jeszcze zielonych, o pełnej wielkości, ok. 2–4 miesiące po zawiązaniu; nacina się skórkę wiszącego owocu płytko (2–3 mm) kilkoma podłużnymi rowkami, wcześnie rano lub późnym popołudniem, gdy sok wypływa najobficiej, i zbiera wyciekający lateks do naczynia. Ten sam owoc nacina się wielokrotnie, co 3–5 dni. Zebrany sok trzeba natychmiast suszyć lub stabilizować — papaina szybko traci aktywność. Liść — przez cały rok, w krajach uprawy; do celów leczniczych zbiera się liście dojrzałe, w pełni wyrośnięte, ciemnozielone, jeszcze nie żółknące, obrywane z dolnej i środkowej partii pióropusza wraz z ogonkiem lub bez, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Owoc dojrzały — gdy skórka zaczyna żółknąć w co najmniej ⅓ powierzchni, a miąższ mięknie; zbiór ręczny, owoc dojrzewa po zbiorze. Nasiona — z w pełni dojrzałych owoców, wypłukane z galaretowatej osnówki i wysuszone. W Polsce nie ma sezonu zbioru — surowiec importujemy.
Sok mleczny (lateks) niedojrzałego owocu: enzymy proteolityczne — papaina (główna proteaza cysteinowa), chymopapaina, kaspaza, peptydaza glicylowa oraz lizozym; ponadto żywice, alkaloid karpaina, kwasy organiczne. Papaina rozkłada białka do peptydów i aminokwasów w szerokim zakresie pH (ok. 4–8), co odróżnia ją od pepsyny i trypsyny — działa zarówno w środowisku kwaśnym, jak i zasadowym. Liść: alkaloidy karpainowe (karpaina, pseudokarpaina, dehydrokarpaina), glukozynolaty (benzyloizotiocyjanian), flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna), kwasy fenolowe, saponiny, garbniki, śluzy, chlorofile, witaminy (C, E), związki cyjanogenne w niewielkiej ilości, sole mineralne. Nasiona: glukozynolat benzyloizotiocyjanianu (odpowiada za ostry, pieprzny smak i działanie przeciwpasożytnicze i przeciwbakteryjne), olej tłuszczowy z dominacją kwasu oleinowego, karpaina, błonnik. Dojrzały owoc: cukry proste, karotenoidy (β-karoten, likopen, β-kryptoksantyna — nadające pomarańczowo-czerwoną barwę), wysoka zawartość witaminy C, foliany, potas, pektyny i błonnik; papainy zawiera bardzo mało — dojrzewanie ją niemal całkowicie rozkłada.
Dojrzały owoc: spożywany na surowo, jako wsparcie trawienia i przy skłonności do zaparć — 100–200 g dziennie; z sokiem z limonki, który podkreśla smak. Bezpieczny i łagodny. Napar z liścia: 1–2 g suszonego, rozdrobnionego liścia na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić 1–2 razy dziennie. Smak wyraźnie gorzki. Sok ze świeżego liścia (tradycja azjatycka, przy gorączce denga): kilka–kilkanaście ml dziennie w dawkach podzielonych, w rozcieńczeniu; UWAGA — w Polsce nie jest to postępowanie standardowe, denga wymaga opieki lekarskiej, a sok z liścia może być co najwyżej wsparciem podanym za wiedzą lekarza, nigdy leczeniem samodzielnym. Nasiona: 1 łyżeczka rozgniecionych, świeżych lub suszonych nasion dziennie, przez maksymalnie 5–7 dni, przy podejrzeniu pasożytów jelitowych; smak ostry, pieprzny — można wymieszać z miodem. Nie stosować długotrwale. Papaina jako preparat enzymatyczny: dostępna w kapsułkach i tabletkach wspomagających trawienie — przyjmować w trakcie lub bezpośrednio po posiłku (nie na czczo, bo enzym ma wtedy działać na pokarm, a nie na błonę śluzową); dawkowanie według zaleceń producenta, bo aktywność enzymatyczna preparatów bardzo się różni. Zewnętrznie: świeży miąższ zielonej papai lub kaszka z rozgniecionego miąższu przykładane na owrzodzenia, odleżyny i trudno gojące się rany oczyszczają je z martwej tkanki (tradycja tropikalna; w medycynie stosuje się standaryzowane maści z papainą i mocznikiem). Kosmetycznie: maseczka z rozgniecionego miąższu dojrzałej papai (10–15 minut) działa jak łagodny peeling enzymatyczny. Nierozcieńczonego soku mlecznego z niedojrzałego owocu NIE nakładać na zdrową skórę — silnie drażni.
Liście suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, pokrojone na paski — blaszka jest cienka i szybko schnie, ale przy zbyt wysokiej temperaturze brunatnieje i traci alkaloidy. Dobry susz liściowy jest szarozielony, kruchy, o wyraźnie gorzkim smaku. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Nasiona wypłukać z galaretowatej osnówki (inaczej spleśnieją), suszyć w cieniu, przechowywać w szczelnym słoju; zachowują pieprzny smak przez rok–dwa — utrata ostrości oznacza rozkład glukozynolatów i utratę działania. Papaina jest ENZYMEM, a enzym to białko — z tego wynikają wszystkie praktyczne konsekwencje: denaturuje się w temperaturze powyżej ok. 60–70 °C, więc nie wolno jej zalewać wrzątkiem ani gotować; traci aktywność pod wpływem światła, wilgoci i utleniaczy; preparaty enzymatyczne przechowywać w chłodzie i suchu, szczelnie zamknięte, i pilnować daty ważności — po niej aktywność szybko spada. Dojrzała papaja zawiera papainy niewiele — kto liczy na „naturalny enzym trawienny” z owocu ze sklepu, będzie rozczarowany; źródłem enzymu jest owoc ZIELONY i jego sok mleczny. Świeży lateks silnie drażni skórę i śluzówki: przy obieraniu zielonych papai pracować w rękawicach; kontakt z okiem grozi ciężkim zapaleniem rogówki. Papaina zmiękcza mięso — na tym opiera się jej zastosowanie kuchenne, ale to też ostrzeżenie: rozkłada również białka błony śluzowej, dlatego nie stosuje się jej na czczo ani przy wrzodach. Zielona papaja gotowana jak warzywo (tajski som tam, sałatka) traci działanie enzymatyczne po obróbce cieplnej. Uwaga na fałszerstwa: „papaina” w tanich suplementach bywa preparatem o zerowej deklarowanej aktywności (nie podaje się jednostek FIP/USP) — kupować preparaty z podaną aktywnością enzymatyczną. Gatunki mylone: papaja bywa mylona z „pawpaw” amerykańskim (Asimina triloba, urodlin trójklapowy) — to zupełnie inna roślina, drzewo strefy umiarkowanej z rodziny flaszowcowatych, uprawiane także w Polsce, o owocach o kremowym miąższu i zawierające toksyczne acetogeniny; angielskie nazwy obu roślin są takie same, co bywa źródłem groźnych pomyłek.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.