Perukowiec podolski

Opis

Perukowiec zna w Polsce niemal każdy ogrodnik — to ten krzew, który latem wygląda, jakby otaczała go różowa mgła albo dym. Efekt daje nie kwiat, lecz owocostan: wydłużone, pierzasto owłosione szypułki kwiatów płonnych. W zielarstwie liczą się natomiast jego liście, bardzo zasobne w garbniki i tradycyjnie używane w Europie Południowej i na Bałkanach jako środek ściągający — do płukania jamy ustnej przy zapaleniu dziąseł i gardła oraz do przemywań i okładów na trudno gojące się rany. Przez wieki liście perukowca miały jeszcze jedno zastosowanie: były podstawowym surowcem garbarskim (tzw. skóra maroko) i źródłem żółtego barwnika fisetyny. Surowiec ma działanie wyłącznie miejscowe — nie jest to zioło do picia.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko o wysokości 2–5 m (w Polsce zwykle 2–3 m), o pokroju rozłożystym, szerokim, silnie rozgałęzionym, z gęstą, kulistą lub parasolowatą koroną. Kora starszych pędów szarobrunatna, łuszcząca się; młode pędy zielone lub czerwonawe, po przełamaniu wydzielają mleczny, żywiczny sok o silnym, terpentynowym zapachu (roślina należy do nanerczowatych, jak sumak i pistacja). Liście pojedyncze, skrętoległe, o kształcie szeroko jajowatym do niemal okrągłego lub odwrotnie jajowatego, długości 3–8 cm, o brzegu całobrzegim (bez ząbków!) i zaokrąglonym lub lekko wyciętym wierzchołku, na wyraźnym, dość długim ogonku. Blaszka sinozielona, matowa, o bardzo charakterystycznym, wyraźnym, pierzastym użyłkowaniu z równoległymi żyłkami bocznymi biegnącymi łukowato do brzegu — użyłkowanie odcina się kolorem i jest widoczne z obu stron. Jesienią liście przebarwiają się spektakularnie na pomarańczowo, szkarłatnie i purpurowo. Kwiatostanem jest luźna, rozpierzchła, silnie rozgałęziona wiecha o długości 15–20 cm. Kwiaty drobne, żółtawozielone, pięciokrotne, w większości płonne (bezpłodne). Efekt „peruki” lub „dymu” powstaje dlatego, że po przekwitnieniu szypułki kwiatów płonnych wydłużają się i pokrywają długimi, odstającymi, różowawymi lub szarofioletowymi włoskami, tworząc puszyste, pierzaste kłęby okrywające cały krzew — to cecha diagnostyczna nie do pomylenia z żadną inną rośliną w Polsce. Owoc: drobny, suchy, nerkowaty pestkowiec o długości ok. 3–5 mm, brunatny, zawiązywany tylko przez nieliczne kwiaty płodne. System korzeniowy rozległy, płytki, z licznymi odrostami korzeniowymi.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy dla polskiej flory — nie występuje u nas dziko. Pochodzi z Europy Południowej (Bałkany, Półwysep Apeniński), Kaukazu, Azji Mniejszej i Środkowej, po Himalaje i Chiny; naturalnie porasta ciepłe, suche, kamieniste i wapienne zbocza, murawy kserotermiczne, skraje zarośli i widne dąbrowy — zwłaszcza w piętrze śródziemnomorskim i submediterrańskim. W Polsce sadzony wyłącznie jako krzew ozdobny: w ogrodach, parkach, na skarpach i w nasadzeniach miejskich, popularny szczególnie w odmianach o purpurowych liściach (Royal Purple, Grace). W cieplejszych rejonach kraju sporadycznie dziczeje z nasadzeń i odrostów korzeniowych, ale nie zadamawia się trwale. Surowiec zielarski (liść) sprowadzany jest do Polski z Bałkanów, Turcji, Włoch i krajów kaukaskich, gdzie perukowiec jest pozyskiwany ze stanowisk naturalnych i z upraw.

Warunki

Stanowisko bezwzględnie słoneczne, ciepłe i osłonięte — w cieniu krzew traci barwę liści, słabo zawiązuje owocostany i marnie „dymi”. Gleba przepuszczalna, uboga do umiarkowanie żyznej, kamienista, piaszczysta lub gliniasto-piaszczysta, koniecznie sucha do umiarkowanie suchej, dobrze zdrenowana; toleruje gleby wapienne i suszę, natomiast gleb ciężkich, zbitych i podmokłych nie znosi zupełnie — na mokrym stanowisku gnije korzeń. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0). Gleba zbyt żyzna i przenawożona azotem daje bujny wzrost, gorsze wybarwienie liści i słabsze przygotowanie pędów do zimy. Mrozoodporność w polskich warunkach umiarkowana: w cieplejszych rejonach kraju zimuje bez problemu, ale na wschodzie i północy oraz w surowe zimy młode pędy i wierzchołki przemarzają — krzew zwykle się odbudowuje, ale traci owocostany. Młode egzemplarze warto okrywać przez pierwsze zimy. Znosi silne cięcie i suszę miejską, jest odporny na zanieczyszczenia. Nie zbierać liści z krzewów rosnących przy ruchliwych ulicach i w pasach zieleni miejskiej opryskiwanych lub odśnieżanych solą — perukowiec sadzi się właśnie w takich miejscach, a liście gromadzą metale ciężkie i sól.

Surowiec

liść (Cotini folium, dawniej Foliae Rhois cotini) — surowiec garbnikowy do stosowania zewnętrznego (płukanki, przemywania, okłady); pomocniczo kora i młode pędy; surowiec przemysłowy w garbarstwie i farbiarstwie (barwnik fisetyna)

Termin zbioru

Liść — zbiór od czerwca do sierpnia, gdy zawartość garbników jest najwyższa; w praktyce optymalnie w pełni lata, w okresie kwitnienia i tworzenia owocostanów. Zbierać liście w pełni wyrośnięte, zdrowe, nieuszkodzone, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy — liście mokre czernieją w suszeniu. Liście jesienne, choć piękne, mają obniżoną zawartość garbników i są gorszym surowcem. Kora i młode pędy (surowiec pomocniczy) — wiosną, w okresie ruszania soków (kwiecień–maj), z pędów pochodzących z cięcia formującego; nie obrączkować i nie okorowywać żywych gałęzi na stojąco. Zbiór wykonywać w rękawiczkach — sok pędów jest drażniący.

Skład chemiczny

Liść: bardzo wysoka zawartość garbników — przede wszystkim garbniki hydrolizujące (galotaniny, w tym pochodne kwasu galusowego, oraz elagotaniny), obok garbników skondensowanych; wolny kwas galusowy i kwas elagowy. Flawonoidy, w tym fisetyna — żółty barwnik flawonolowy, dla którego perukowiec był przez wieki uprawiany jako roślina barwierska — a także mirycetyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy, oraz katechiny. Olejek eteryczny w niewielkiej ilości (składniki monoterpenowe, m.in. pinen, kamfen, mircen, limonen; nadaje surowcowi charakterystyczny, żywiczno-terpentynowy zapach po roztarciu). Ponadto: kwasy fenolowe, sulfuretyna i pokrewne aurony, żywice, sterole. Kora zawiera garbniki i żywice. Dokładna zawartość garbników zmienia się w bardzo szerokim zakresie zależnie od pochodzenia surowca, terminu zbioru i nasłonecznienia — liście z ciepłych, suchych, południowych stanowisk są znacznie bogatsze niż z krzewów rosnących w chłodnym, wilgotnym klimacie.

Właściwości

• Surowiec typowo garbnikowy, o działaniu wybitnie ściągającym (adstringens): garbniki wytrącają białka powierzchniowe, tworząc na błonie śluzowej i na powierzchni rany cienką warstwę koagulacyjną, która hamuje wysięk, zmniejsza przekrwienie i przyspiesza gojenie — stąd działanie przeciwzapalne, przeciwwysiękowe i przeciwkrwotoczne przy powierzchownych krwawieniach. Wykazuje działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze (potwierdzone in vitro dla wyciągów z liści, m.in. wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym gronkowca złocistego), a także antyoksydacyjne, dzięki flawonoidom i związkom fenolowym. W lecznictwie ludowym Bałkanów i Kaukazu liście stosuje się od wieków do płukania jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł, aftach, paradontozie i anginie, do przemywania trudno gojących się ran, owrzodzeń, odleżyn i oparzeń, oraz do okładów na hemoroidy i nadmierną potliwość stóp. Doustnie ludowo używany jako środek przeciwbiegunkowy (typowe działanie garbnikowe) — ale to zastosowanie wymaga ostrożności i w praktyce ustępuje surowcom lepiej zbadanym. Fisetyna z liści jest przedmiotem badań laboratoryjnych, jednak wyniki te nie przekładają się na żadne uzasadnione wskazanie dla samego surowca zielarskiego.

Zastosowanie

Surowiec stosuje się przede wszystkim zewnętrznie. Odwar do płukanek: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszonego liścia na szklankę wody, zagotować i gotować pod przykryciem kilka minut, odstawić na kwadrans, przecedzić przez gęste sitko lub gazę. Wystudzonym odwarem płukać jamę ustną i gardło kilka razy dziennie przy zapaleniu dziąseł, aftach i bólu gardła; płukanki nie połykać. Tym samym odwarem przemywać trudno gojące się rany, otarcia, owrzodzenia i zmiany sączące, albo nasączać nim kompresy i przykładać na 15–20 minut. Kąpiele stóp przy nadmiernej potliwości: mocniejszy odwar (garść liści na litr wody) wlać do miski, moczyć stopy 15 minut. Nasiadówki przy hemoroidach — odwar rozcieńczony w misce ciepłej wody. Doustnie surowiec można stosować tylko krótkotrwale i doraźnie, jako środek ściągający przy biegunce — słaby napar z niewielkiej ilości liścia, przez maksymalnie 2–3 dni; nie jest to jednak wskazanie pierwszego wyboru i przy biegunce lepiej sięgnąć po korę dębu, pięciornik kurze ziele lub czarną jagodę, które są w Polsce lepiej udokumentowane i łatwiej dostępne. Nie stosować perukowca doustnie długotrwale ani w dużych dawkach — garbniki hydrolizujące podawane przewlekle mogą obciążać wątrobę. Nie łączyć doustnego przyjmowania z posiłkami i lekami: garbniki wiążą żelazo, białka i alkaloidy.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie jest banalnie proste od lipca, gdy krzew pokrywa się „dymem” — żadna inna roślina w polskich ogrodach tak nie wygląda. Przed kwitnieniem szukaj sinozielonych, całobrzegich, okrągławych liści o wyraźnym, pierzastym użyłkowaniu i długim ogonku; po roztarciu liść wydziela żywiczny, terpentynowy zapach — to potwierdza przynależność do nanerczowatych. Nie myl z sumakiem octowcem (Rhus typhina), który ma liście pierzastozłożone z wielu ząbkowanych listków, grube, gęsto owłosione pędy i szkarłatne, wzniesione owocostany w kształcie kolby; oba należą do tej samej rodziny i oba mają drażniący sok, ale to zupełnie inne rośliny. Suszenie: liście rozłożyć cienką warstwą w cieniu i przewiewie lub suszyć w suszarce w temperaturze do 40 °C — wyższa temperatura rozkłada garbniki i wypędza olejek. Dobry susz zachowuje szarozieloną barwę, jest kruchy i ma wyraźny, żywiczny zapach po roztarciu oraz mocno ściągający, cierpki smak; susz zbrunatniały lub czarny to surowiec zaparzony podczas suszenia i bezwartościowy. Przechowywać do 12–18 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci — garbniki utleniają się na powietrzu i surowiec z czasem traci moc. Sprawdzian jakości: dobry surowiec po zalaniu wrzątkiem daje wyraźnie cierpki, ściągający, „garbujący” smak, który wysusza język — jeśli tego nie ma, garbników już nie ma. Perukowiec dobrze łączy się z szałwią i rumiankiem (płukanki na dziąsła i gardło), z korą dębu i nagietkiem (przemywanie ran, zmiany skórne), z pięciornikiem (nasiadówki). Uwaga praktyczna: odwar mocno barwi — plami zęby, protezy, tkaniny i naczynia na żółtobrunatno; po płukankach przepłukać usta czystą wodą. Cięte gałązki z owocostanami są cenionym materiałem florystycznym, ale przy cięciu na dużą skalę zakładaj rękawice — sok drażni skórę wrażliwych osób.

Przeciwwskazania