Pięciornik rozłogowy

Opis

Pięciornik rozłogowy to najlepiej rozpoznawalny z krajowych pięcierników — jego dłoniasty, pięciolistkowy liść dał nazwę całemu rodzajowi i był w dawnej medycynie znany jako quinquefolium. Roślina płoży się długimi rozłogami, zakorzeniając się w każdym węźle, przez co tworzy zwarte darnie na ubitych glebach. Surowiec zawiera garbniki i flawonoidy, ale w stężeniu wyraźnie niższym niż kurze ziele, dlatego dziś ma znaczenie głównie pomocnicze i ludowe. Stosowany był przy biegunkach, stanach zapalnych jamy ustnej i jako łagodny środek rozkurczowy. W nowoczesnym zielarstwie występuje rzadko, częściej jako składnik mieszanek niż samodzielny lek.

Wygląd

Bylina płożąca. Łodygi cienkie, pełzające, długości 30–100 cm, zakorzeniające się w węzłach (rozłogi) — cecha odróżniająca od kurzego ziela, które ma pędy wzniesione. Liście długoogonkowe, dłoniastozłożone z PIĘCIU listków wyrastających z jednego punktu (stąd nazwa), listki odwrotniejajowate, klinowate u nasady, grubo piłkowane na całym obwodzie, użyłkowanie pierzaste, obie strony zielone, słabo owłosione. Przylistki niepodzielone lub tylko ząbkowane. Kwiaty pojedyncze na długich szypułkach wyrastających z węzłów rozłogów, promieniste, o PIĘCIU złocistożółtych, sercowato wciętych na szczycie płatkach, średnicy 1,5–2,5 cm — większe niż u kurzego ziela; pod kielichem kieliszek pięciolistkowy. Owoc — rozłupnia rozpadająca się na drobne, pomarszczone niełupki. Kłącze krótkie, zdrewniałe, z korzeniami wiązkowymi.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce na niżu i w niższych położeniach górskich. Rośnie na przydrożach, miedzach, wydeptanych trawnikach, na skrajach pól, w rowach, na wilgotnych łąkach, przychaciach i nieużytkach. Chwast trawników i sadów, znoszący ubicie gleby i regularne koszenie.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do wilgotnej, zasobna w składniki pokarmowe, dobrze znosi zbite podłoże; pH obojętne do zasadowego (6,0–7,5) — w odróżnieniu od kurzego ziela unika gleb silnie kwaśnych. Pełna mrozoodporność. Nie zbierać z poboczy dróg, trawników opryskiwanych herbicydami ani z brzegów pól uprawnych.

Surowiec

ziele (Quinquefolii herba), rzadziej korzeń i kłącze; surowiec o działaniu łagodniejszym niż kłącze kurzego ziela

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; ścinać nadziemne części z liśćmi i kwiatami, bez zamulonych rozłogów. Kłącze z korzeniami — wczesną wiosną (marzec–kwiecień) lub jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji; umyć, obciąć drobne korzonki, grubsze przekroić.

Skład chemiczny

Garbniki (katechinowe i elagowe — zawartość umiarkowana, wyraźnie niższa niż w Potentilla erecta), flawonoidy (glikozydy kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe (elagowy, galusowy, chlorogenowy), triterpeny, gorycze, śluzy, sole mineralne. Kłącze bogatsze w garbniki niż ziele.

Właściwości

• Ściągające i przeciwbiegunkowe (garbniki), przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, słabo rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Zewnętrznie odkażająco i ściągająco — na stany zapalne jamy ustnej, dziąseł, gardła, na drobne rany i podrażnienia skóry. W medycynie ludowej stosowany także jako łagodny środek napotny i przy nieżytach dróg oddechowych, jednak działanie to nie jest dobrze udokumentowane. Traktować jako surowiec pomocniczy, nie jako samodzielny, mocny lek.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy biegunce lub nieżycie jelit. Odwar z kłącza: 1 łyżeczka na szklankę wody, gotować 5–10 minut, odstawić 15 minut — działanie mocniejsze, ściągające. Płukanka do jamy ustnej i gardła: 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 5 minut, płukać 3–4 razy dziennie. Nie stosować dłużej niż kilka dni bez przerwy ze względu na garbniki. Najczęściej używany w mieszankach — samodzielnie ma działanie umiarkowane.

Uwagi dla zielarza

Ziele suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą; kłącze — do 50 °C. Dobrze wysuszone ziele zachowuje zieloną barwę liści; zbrunatniałe świadczy o zaparzeniu w kopcu. Przechowywać do 12 miesięcy (ziele) i 2 lat (kłącze) w szczelnych naczyniach. Kluczowe rozróżnienie w terenie: pięciornik rozłogowy — pędy pełzające zakorzeniające się w węzłach, liść dłoniasty pięciolistkowy, kwiat pięciopłatkowy; kurze ziele (P. erecta) — pędy wzniesione, liść trójlistkowy z dużymi przylistkami, kwiat CZTEROPŁATKOWY, kłącze czerwieniejące na przełomie; pięciornik gęsi (P. anserina) — liść pierzasty, srebrzysty od spodu. Nie zastępować kurzego ziela rozłogowym — różnica w sile działania garbnikowego jest znaczna. Mieszanki: z borówką czernicą i rumiankiem (biegunka), z szałwią (płukanki).

Przeciwwskazania