Pięciornik srebrny

Opis

Pięciornik srebrny to gatunek suchych, piaszczystych muraw i przydroży, łatwy do rozpoznania po listkach z podwiniętymi brzegami i śnieżnobiałym, filcowatym spodzie. W zielarstwie ma znaczenie drugorzędne — bywa zbierany jako łagodny surowiec garbnikowy i przeciwzapalny, ale nie dorównuje kurzemu zielu. Największa jego wartość w praktyce zielarza polega na tym, żeby go poprawnie rozpoznać i NIE mylić z gatunkami użytkowymi. Stosowany bywa w medycynie ludowej zewnętrznie, do płukanek i przemywań, oraz jako składnik mieszanek ściągających.

Wygląd

Bylina wysokości 15–50 cm. Łodygi liczne, podnoszące się lub pokładające, ale NIE zakorzeniające się w węzłach, gęsto białofilcowato owłosione. Liście dłoniastozłożone, zwykle z pięciu listków; listki klinowate lub odwrotniejajowate, głęboko klapowano-wcinane, o brzegach wyraźnie podwiniętych ku dołowi — cecha diagnostyczna. Wierzch listków zielony i niemal nagi, spód pokryty gęstym, białym, filcowatym kutnerem, przez co roślina z daleka wygląda na srebrzystą. Kwiaty drobne, średnicy 6–12 mm (wyraźnie mniejsze niż u P. reptans), o pięciu bladożółtych, płytko wciętych płatkach, zebrane w luźny, szczytowy podbaldach (baldachogrono) — nie pojedyncze na szypułkach z węzłów. Owoc — rozłupnia z drobnych, pomarszczonych niełupek. Korzeń palowy, zdrewniały, dość głęboki.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce na niżu, rzadszy w górach. Rośnie na suchych, piaszczystych murawach, wydmach śródlądowych, przydrożach, nasypach kolejowych, w piaszczystych ugorach, na skarpach, miedzach i skrajach borów sosnowych. Gatunek światłolubny i skrajnie sucholubny — typowy dla muraw napiaskowych.

Warunki

Stanowisko pełne słońce. Gleba piaszczysta, uboga, przepuszczalna, sucha; pH kwaśne do obojętnego (5,0–7,0). Skrajnie odporny na suszę i mróz, źle znosi cień, wilgoć i konkurencję. Nie zbierać z nasypów kolejowych (oprysk herbicydami, metale ciężkie), poboczy dróg ani z terenów przemysłowych — roślina rośnie właśnie w takich siedliskach, więc miejsce zbioru trzeba dobierać szczególnie uważnie.

Surowiec

ziele (Potentillae argenteae herba) — surowiec ludowy, pomocniczy, o działaniu ściągającym słabszym niż kłącze kurzego ziela; nieujęty w farmakopei

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędów, pomijając zdrewniałe nasady. Surowiec zbierać tylko z czystych, oddalonych od dróg muraw piaszczystych.

Skład chemiczny

Garbniki (katechinowe i elagowe, zawartość niska do umiarkowanej), flawonoidy (glikozydy kwercetyny, kemferolu), kwasy fenolowe (elagowy, galusowy), triterpeny, gorycze, śluzy, sole mineralne z krzemionką. Skład ilościowy słabo zbadany — nie należy przypisywać temu gatunkowi danych liczbowych z kurzego ziela.

Właściwości

• Łagodnie ściągające i przeciwzapalne dzięki garbnikom, słabo przeciwbiegunkowe, przeciwkrwotoczne. W medycynie ludowej stosowany zewnętrznie na stany zapalne jamy ustnej, dziąseł i gardła, na drobne rany, otarcia i podrażnienia skóry, a wewnętrznie pomocniczo przy nieżytach jelit. Działanie jest wyraźnie słabsze niż u Potentilla erecta — traktować wyłącznie jako surowiec uzupełniający mieszanki, a nie samodzielny lek na ostre dolegliwości.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem; pić 2 razy dziennie po pół szklanki przy łagodnych nieżytach jelit. Płukanka i przemywania: 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 5 minut, odstawić 15 minut; płukać jamę ustną i gardło 3–4 razy dziennie lub stosować do przemywań i okładów na skórę. Nie stosować wewnętrznie długotrwale. Przy ostrej biegunce sięgnąć po kurze ziele — pięciornik srebrny jest za słaby.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą — filcowate owłosienie sprawia, że surowiec chłonie wilgoć i łatwo pleśnieje w zbyt grubej warstwie. Dobrze wysuszone ziele zachowuje wyraźnie biały, filcowaty spód liści. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnym, ciemnym naczyniu. Rozpoznanie w terenie: pięciornik srebrny — pędy niezakorzeniające się, listki z podwiniętymi brzegami i białym kutnerem od spodu, kwiaty drobne w wierzchołkowym podbaldachu; pięciornik gęsi — liście PIERZASTE, srebrzyste ale jedwabiste, kwiaty pojedyncze na długich szypułkach; pięciornik rozłogowy — liście dłoniaste, zielone z obu stron, pędy zakorzeniające się, kwiaty duże pojedyncze; kurze ziele — kwiat czteropłatkowy. Typowy błąd: sprzedawanie ziela P. argentea jako „kurzego ziela” — nabywca dostaje surowiec o wielokrotnie słabszym działaniu garbnikowym.

Przeciwwskazania