Pieczarka brazylijska

Opis

Pieczarka brazylijska to grzyb uprawny, który do zielarstwa trafił dopiero w drugiej połowie XX wieku — za sprawą obserwacji niskiej zachorowalności mieszkańców regionu Piedade w Brazylii, gdzie była jadana na co dzień. Stamtąd trafiła do Japonii jako himematsutake i to japońskie oraz brazylijskie badania uczyniły z niej jeden z najlepiej przebadanych grzybów immunomodulujących. Botanicznie jest bliską krewną zwykłej pieczarki, ale różni się wyraźnie: pachnie gorzkimi migdałami i zawiera znacznie więcej polisacharydów ściany komórkowej. W Polsce nie rośnie dziko w sposób godny uwagi; surowiec pochodzi z upraw i importu, najczęściej jako suszony proszek lub ekstrakt.

Wygląd

Grzyb kapeluszowo-trzonowy, krępy, o pokroju typowej pieczarki, ale masywniejszy. Kapelusz 5–18 cm średnicy, początkowo półkulisty do dzwonkowatego, potem płaskołukowaty; powierzchnia sucha, jedwabiście włóknista do drobnołuseczkowatej, barwy od kremowej i jasnobrązowej po czerwonobrązową, ciemniejsza w środku, przy brzegu jaśniejsza; skórka na brzegu często pęka na jaśniejsze pola. Cecha diagnostyczna: miąższ i zwłaszcza uszkodzona powierzchnia wydzielają wyraźny zapach gorzkich migdałów (benzaldehyd), a miąższ po przekrojeniu żółknie, przede wszystkim w podstawie trzonu. Blaszki wolne, gęste, początkowo białawe do różowawych, z wiekiem ciemniejące przez czekoladowobrunatne do niemal czarnych — typowa dla rodzaju sekwencja. Trzon 6–15 cm, cylindryczny, u podstawy bulwiasto zgrubiały, białawy, z trwałym, dwuwarstwowym, białym pierścieniem obwisłym. Wysyp zarodników ciemnobrunatny do czarnobrunatnego. Brak pochwy u podstawy — to odróżnia go od muchomorów.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzenia amerykańskiego, opisany z Ameryki Północnej, rozpowszechniony w Ameryce Południowej (Brazylia — stan São Paulo, region Piedade), gdzie rośnie na bogatych w próchnicę, nawożonych glebach o wysokiej temperaturze i wilgotności. W Europie notowany sporadycznie jako zawleczony, w Polsce nie występuje jako gatunek dziko rosnący w sposób pozwalający na zbiór. Uprawiany na skalę przemysłową w Brazylii, Japonii, Chinach i Korei; do Polski sprowadzany jako suszony owocnik, proszek lub ekstrakt. Uprawa krajowa jest możliwa, ale prowadzona na niewielką skalę.

Warunki

Grzyb ciepłolubny: owocuje w temperaturze 22–27 °C, przy wilgotności powietrza 80–90 %, na kompostowanym podłożu z obornika i słomy z okrywą torfową — technologia zbliżona do uprawy pieczarki dwuzarodnikowej, ale w wyższych temperaturach. Odczyn podłoża lekko zasadowy (pH ok. 6,5–7,5). Zupełnie nie znosi mrozu — nie jest to gatunek, który przezimuje w polskich warunkach na zewnątrz; ewentualna uprawa tylko w ogrzewanej pieczarkarni lub namiocie. Nie zbierać dziko rosnących pieczarek jako zamiennika: gatunek jest w Polsce praktycznie nieodróżnialny w terenie od innych pieczarek przez osoby bez wprawy, a wśród nich są gatunki trujące. Grzyb kumuluje metale ciężkie (zwłaszcza kadm) — podłoże uprawowe musi być czyste.

Surowiec

owocnik (Agarici fructificatio), suszony i sproszkowany lub w postaci ekstraktu wodnego bądź dwufazowego, standaryzowanego na beta-glukany

Termin zbioru

Owocniki z uprawy — zbiór w rzutach, co kilka dni, gdy kapelusz jest jeszcze zamknięty lub dopiero co rozprostowany, a pierścień świeżo pęknięty i blaszki różowobrunatne; grzyby o czarnych blaszkach i rozpostartym kapeluszu mają gorszy profil i już wysypują zarodniki. Wykręcać z podłoża, nie wycinać, aby nie zostawiać gnijących kikutów. Zbierać rano, przy niższej temperaturze. Owocniki przeznaczone na susz kroić i suszyć bezzwłocznie — grzyb szybko ciemnieje i zaczyna się rozkładać w ciągu kilkunastu godzin.

Skład chemiczny

Polisacharydy ściany komórkowej — główna i najlepiej udokumentowana grupa: beta-glukany o wiązaniach 1,3 i 1,6 (zawartość w tym gatunku należy do najwyższych wśród grzybów jadalnych), a także rzadziej spotykane alfa-glukany 1,4/1,6 i kompleksy proteoglikanowe oraz glukomannany. Sterole: ergosterol (prowitamina D2), ergosterol peroksyd. Kwasy tłuszczowe nienasycone (linolowy). Benzaldehyd i pochodne benzylowe — odpowiedzialne za migdałowy zapach. Agarytyna (pochodna hydrazyny, wspólna dla rodzaju Agaricus) i inne hydrazyny, rozkładające się przy suszeniu i obróbce termicznej. Ergotioneina, aminokwasy, witaminy z grupy B, mikroelementy (potas, selen, cynk, miedź). Kadm — gatunek chętnie go kumuluje, co czyni czystość podłoża realnym problemem jakościowym.

Właściwości

• Grzyb immunomodulujący: frakcja beta-glukanowa pobudza aktywność makrofagów, komórek NK i wytwarzanie cytokin — jest to najlepiej udokumentowany kierunek działania i podstawa stosowania surowca jako wspomagającego odporność. Ponadto opisywane działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i wspierające gospodarkę węglowodanową; badania kliniczne prowadzono m.in. u chorych onkologicznych jako terapia wspomagająca i u chorych z zapaleniem wątroby, jednak wyniki są niejednoznaczne i nie upoważniają do przedstawiania grzyba jako leku przeciwnowotworowego — to surowiec wspierający, nie zastępujący leczenia. W praktyce zielarskiej stosowany w kuracjach wzmacniających odporność u osób często chorujących, w rekonwalescencji i przy przewlekłym zmęczeniu. Efekt narasta powoli, w skali tygodni.

Zastosowanie

Sproszkowany owocnik: zwykle 1–3 g dziennie w kuracji wspomagającej odporność, popijany ciepłą wodą, w jednej lub dwóch porcjach dziennie. Ekstrakt standaryzowany: dawki wyraźnie niższe, ściśle według deklaracji producenta danej partii — nie przelicza się dawki proszku na ekstrakt „na oko”, bo stężenie beta-glukanów różni się kilkukrotnie. Odwar: 3–5 g suszonych, rozdrobnionych owocników na 300–400 ml wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 20–30 minut; samo zalanie wrzątkiem nie wystarczy — beta-glukany uwalniają się dopiero w gorącej, długiej ekstrakcji, a chityna ściany komórkowej musi zostać naruszona. Nie spożywać surowego owocnika ani surowego proszku w dużych ilościach ze względu na agarytynę — surowiec przeznaczony do jedzenia zawsze poddaje się obróbce termicznej. Kuracja: 8–12 tygodni, potem 2–4 tygodnie przerwy. Grzyb dobrze łączy się z reishi i shiitake w mieszankach immunologicznych.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w temperaturze 45–55 °C, do pełnej łamliwości; suszenie dodatkowo obniża zawartość agarytyny, co jest korzystne. Sproszkowany surowiec przechowywać szczelnie, w ciemności, do 12 miesięcy — proszek chłonie wilgoć i szybko zbryla się oraz traci zapach. Dobry surowiec: wyraźnie migdałowy zapach po roztarciu, barwa jasnobrunatna, bez stęchlizny i bez zapachu „pieczarkowej wilgoci”; utrata migdałowej nuty to sygnał starej lub przegrzanej partii. Uwaga na fałszerstwa i skróty rynkowe: znaczna część preparatów „ABM” to nie owocnik, lecz grzybnia hodowana na ziarnie (mycelium on grain) — jasnobeżowy, skrobiowy proszek z niską zawartością beta-glukanów; żądaj deklaracji „owocnik / fruiting body” i wyniku oznaczenia beta-glukanów, a nie samych „polisacharydów” (ta druga liczba bywa zawyżana skrobią z podłoża). Ze względu na kumulację kadmu żądaj badania partii na metale ciężkie — to nie jest przesada przy tym gatunku. Nazewnictwo jest bałaganiarskie: Agaricus blazei Murrill i Agaricus brasiliensis to w praktyce handlowej ten sam surowiec co Agaricus subrufescens. Nie mylić ze zwykłą pieczarką uprawną — ta nie pachnie migdałami i ma znacznie uboższy profil polisacharydowy.

Przeciwwskazania