Cydonia oblonga
Drzewo lub krzew o dużych, aromatycznych, twardych owocach, których nasiona dają śluz osłaniający błony śluzowe.
Pigwa pospolita pochodzi z rejonu Kaukazu i Azji Mniejszej, w Polsce uprawiana jest w sadach i przydomowych ogrodach jako roślina owocowa i lecznicza. Surowcem zielarskim są przede wszystkim nasiona, których łupina po zalaniu wodą pęcznieje i wydziela obfity śluz — jeden z najlepszych naturalnych środków powlekających. Owoc, twardy i cierpki na surowo, jest bogaty w pektyny, kwasy organiczne i witaminę C, a po obróbce cieplnej staje się cennym surowcem przetwórczym. W ziołolecznictwie pigwę stosuje się przy suchym kaszlu, podrażnieniach gardła i nieżytach przewodu pokarmowego. Nie należy jej mylić z pigwowcem japońskim, który jest niższym, cierniowym krzewem o mniejszych owocach.
Krzew lub niewielkie drzewo o wysokości 2–6 m, o krzywym pniu i nieregularnej, rozłożystej koronie; pędy bez cierni, młode gęsto kutnerowate. Liście skrętoległe, jajowate do szerokoeliptycznych, długości 5–10 cm, o brzegu całobrzegim (nie ząbkowanym), z wierzchu ciemnozielone i nagie, od spodu gęsto biało filcowate, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu. Kwiaty pojedyncze, wyrastające szczytowo na krótkich, ulistnionych pędach — nie w kwiatostanach — duże, średnicy 4–5 cm, o pięciu białoróżowych płatkach i licznych pręcikach; kielich trwały, z dużymi, ząbkowanymi działkami. Owoc to duży, gruszkowaty lub jabłkowaty jabłko rzekome długości 6–12 cm, żółte po dojrzeniu, silnie aromatyczne, pokryte szarym kutnerem ścierającym się przy dotyku; miąższ twardy, kamienisty, cierpki. Nasiona liczne, brunatne, spłaszczone, sklejone w komorach śluzowatą powłoką. System korzeniowy płytki, rozłogowy.
Gatunek obcego pochodzenia — dziko rośnie na Kaukazie, w Iranie i Azji Mniejszej. W Polsce nie występuje w stanie naturalnym; uprawiana w sadach, przydomowych ogrodach i na działkach w całym kraju, najlepiej w cieplejszych rejonach (Wielkopolska, Dolny Śląsk, Lubelszczyzna, Sandomierskie). Sporadycznie dziczeje przy starych siedliskach i na miedzach. Surowiec zielarski pochodzi zarówno z upraw krajowych, jak i z importu (Turcja, Iran, kraje bałkańskie).
Stanowisko ciepłe, słoneczne i osłonięte od wiatru — najlepiej pod południową ścianą lub w zaciszu sadu. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0); nie znosi gleb wapiennych (chloroza) ani podmokłych. Mrozoodporność umiarkowana — starsze drzewa wytrzymują nasze zimy, ale kwiaty i młode pędy przemarzają przy późnych przymrozkach wiosennych; w północno-wschodniej Polsce wymaga stanowiska osłoniętego. Nie zbierać owoców z drzew rosnących przy ruchliwych drogach ani z sadów świeżo po opryskach — okres karencji dotyczy także owoców przeznaczonych na surowiec.
nasiona (Cydoniae semen), owoc (Cydoniae fructus), pomocniczo liść (Cydoniae folium)
Owoce — od końca września do połowy października, gdy zmienią barwę z zielonej na jednolicie żółtą i zaczną intensywnie pachnieć, ale przed pierwszymi przymrozkami; zbierać ostrożnie, bo mimo twardości łatwo się obijają, a miejsca obite czernieją. Nasiona — pozyskuje się przy przerabianiu owoców jesienią: wydłubuje się gniazda nasienne, oddziela nasiona i suszy je bez płukania (płukanie zmywa cenny śluz z łupiny). Liście — w czerwcu i lipcu, w pełni wegetacji, w dzień suchy, po obeschnięciu rosy.
Nasiona: śluzy w łupinie nasiennej (polisacharydy, m.in. glukuronoksylany i pochodne celulozy) — główny składnik czynny; olej tłuszczowy w bielmie; niewielkie ilości glikozydu cyjanogennego (amigdaliny) w zarodku; garbniki. Owoc: pektyny (bardzo wysoka zawartość, stąd doskonała żelowność przetworów), kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, chinowy), garbniki katechinowe, witamina C, karotenoidy, związki aromatyczne (estry, laktony) odpowiadające za silny zapach, cukry proste, potas, żelazo, miedź. Liść: garbniki, flawonoidy (pochodne kwercetyny), kwasy fenolowe.
Kleik z nasion (surowiec śluzowy): 1 łyżeczka całych nasion na szklankę letniej lub ciepłej wody, wytrząsać lub mieszać 15–20 minut, następnie odcedzić — nie gotować i nie miażdżyć nasion, bo z rozgniecionego zarodka uwalnia się amigdalina. Otrzymany śluz pić 3–4 razy dziennie po kilka łyżek przy suchym kaszlu i podrażnieniu gardła, lub stosować zewnętrznie do okładów. Napar/odwar z owoców: 2 łyżki pokrojonych, wysuszonych plastrów owocu na szklankę wody, gotować 10 minut, odstawić 15 minut; pić 2–3 razy dziennie. Owoce świeże nie nadają się do jedzenia na surowo — przerabia się je na konfitury, galaretki, nalewki, syropy i dodatek do herbaty. Nalewka: owoce pokrojone w plastry, zasypane cukrem, po kilku dniach zalane spirytusem rozcieńczonym do ok. 45–50%, macerowane kilka tygodni.
Nasion nigdy nie miel, nie rozgniataj i nie gotuj długo — cały surowiec śluzowy siedzi w łupinie, a uszkodzony zarodek uwalnia glikozyd cyjanogenny. Z tego samego powodu kleik przygotowuj z całych nasion i odcedzaj je po maceracji. Nasiona susz w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą; są gotowe, gdy dają się przełamać, a nie zginają. Przechowuj w szczelnych słojach, sucho — śluz jest higroskopijny i wilgotny surowiec pleśnieje błyskawicznie. Owoce do suszenia kroić w cienkie (3–5 mm) plastry i suszyć w 50–60 °C; dobry susz jest jasnożółty do kremowego, aromatyczny, elastyczny — surowiec brunatny lub bezwonny jest przesuszony albo stary. Świeże owoce dojrzewają jeszcze po zbiorze — przetrzymane 2–3 tygodnie w chłodnym pomieszczeniu miękną i nabierają aromatu. Nasiona pigwy dobrze łączą się z prawoślazem i podbiałem (mieszanki osłaniające), owoc z dziką różą i głogiem. Odróżnianie: pigwa pospolita to drzewko bez cierni, o dużych (powyżej 6 cm) owocach i całobrzegich liściach; pigwowiec japoński to niski, ciernisty krzew o drobnych, twardych, kulistych owocach i liściach ząbkowanych.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.