Piwonia lekarska

Opis

Piwonia lekarska to stara roślina lecznicza i ozdobna, znana w europejskim zielarstwie od starożytności — jej nazwa nawiązuje do Peona, mitycznego lekarza bogów. W Polsce od wieków sadzona przy chatach i w ogrodach klasztornych, dziś rośnie głównie jako bylina ozdobna. Surowcem jest korzeń i płatki, przy czym korzeń jest rośliną silnie działającą i nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Płatki mają dziś znaczenie głównie pomocnicze — jako surowiec barwiący i uzupełniający mieszanki ziołowe, o łagodnym działaniu ściągającym i przeciwzapalnym. Cała roślina, a zwłaszcza korzeń i nasiona, zawiera związki drażniące i toksyczne.

Wygląd

Bylina o wysokości 50–90 cm, wyrastająca kępami z grubego kłącza. Łodygi wzniesione, sztywne, nagie lub słabo owłosione, zwykle nierozgałęzione lub z 1–2 odgałęzieniami, każda zakończona kwiatem. Liście duże, skrętoległe, dwukrotnie trójdzielne (biternate) — łącznie o 9–17 odcinkach; odcinki podłużnie eliptyczne do lancetowatych, całobrzegie lub nieregularnie wcinane, z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, od spodu jaśniejsze i często owłosione. Kwiaty pojedyncze, szczytowe, bardzo duże — średnicy 8–13 cm — o 5–10 szeroko rozpostartych, jedwabistych płatkach barwy ciemnokarminowej lub purpurowoczerwonej (w odmianach ogrodowych także różowe i białe, często pełne), z gęstym pióropuszem licznych żółtych pręcików pośrodku. Słupki 2–3, wyraźnie owłosione, z zagiętymi znamionami. Owoc to wielomieszek — 2–3 rozchylające się, owłosione mieszki, otwierające się i odsłaniające duże, czarne, błyszczące nasiona osadzone na czerwonym tle. Organ podziemny: grube, mięsiste kłącze z wrzecionowato zgrubiałymi, bulwiastymi korzeniami spichrzowymi barwy brunatnej z zewnątrz, białawej w przekroju.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy dla flory Polski — naturalny zasięg obejmuje góry południowej Europy (Alpy, Apeniny, Bałkany, Pireneje), gdzie rośnie w widnych lasach i na górskich murawach. W Polsce nie ma stanowisk naturalnych; uprawiana od stuleci w ogrodach przydomowych, wiejskich, klasztornych i cmentarnych, w całym kraju. Sporadycznie utrzymuje się przy dawnych siedliskach i na starych cmentarzach jako relikt kultury. Surowiec zielarski pochodzi z upraw.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego, osłonięte od silnego wiatru (ciężkie kwiaty łamią pędy). Gleba żyzna, głęboko uprawiona, próchniczna, gliniasta, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna — nie znosi zastoisk wody, na których kłącze gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5). Mrozoodporność bardzo dobra w całej Polsce, roślina nie wymaga okrywania. Sadzić płytko — pączki kłącza nie głębiej niż 3–5 cm pod powierzchnią, inaczej roślina nie kwitnie. Bardzo długowieczna i źle znosząca przesadzanie; kwitnie zwykle dopiero od drugiego–trzeciego roku po posadzeniu. Nie zbierać surowca z cmentarzy, z pasów drogowych ani z roślin traktowanych fungicydami (piwonia bywa opryskiwana przeciw szarej pleśni).

Surowiec

płatki (Paeoniae flos), korzeń (Paeoniae radix) — surowiec silnie działający, stosowany wyłącznie pod nadzorem; nasiona i świeże części zielone są trujące i nie są surowcem

Termin zbioru

Płatki — w pełni kwitnienia (maj–czerwiec), w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, gdy kwiat jest w pełni otwarty, ale świeży i nieopadający; płatki wyskubuje się pojedynczo z kwiatu i suszy natychmiast, bo szybko wiotczeją i brunatnieją. Korzeń — jesienią (wrzesień–październik) po zaschnięciu części nadziemnych, z roślin co najmniej 3–4-letnich, lub wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji; wykopuje się bulwiaste korzenie spichrzowe, myje, kroi wzdłuż i suszy. Nasion i świeżego ziela nie zbiera się do celów zielarskich.

Skład chemiczny

Korzeń: glikozydy monoterpenowe z grupy peoniflorynów (peonifloryna i związki pokrewne) — główna grupa czynna, garbniki, kwas benzoesowy i jego pochodne, paeonol, skrobia, cukry, kwasy organiczne, śladowe alkaloidy. Płatki: antocyjany (barwniki purpurowe — peonidyna i jej glikozydy), flawonoidy, garbniki, śluzy, kwasy organiczne. Nasiona i świeże części zielone: związki drażniące i toksyczne, m.in. paeonol i saponiny; z tego powodu nie stanowią surowca. Świeży korzeń jest ostrzejszy w działaniu niż wysuszony — suszenie i obróbka zmniejszają drażliwość.

Właściwości

• Korzeń tradycyjnie stosowany jako środek przeciwskurczowy, uspokajający i przeciwdrgawkowy — w dawnym lecznictwie przy padaczce (stąd ludowa nazwa „ziele św. Walentego”), nerwicach, skurczach i bolesnych miesiączkach; peonifloryna wykazuje działanie spazmolityczne i uspokajające. Współczesne ziołolecznictwo europejskie właściwie zrezygnowało z korzenia piwonii ze względu na wąski margines bezpieczeństwa i działanie drażniące przewód pokarmowy — surowiec przetrwał głównie w lecznictwie Dalekiego Wschodu (pokrewne gatunki) i w gotowych preparatach. Płatki: łagodnie ściągająco (garbniki), przeciwzapalnie na błony śluzowe gardła i jamy ustnej, powlekająco (śluzy) — do płukanek przy stanach zapalnych gardła; w praktyce zielarskiej ich główną rolą jest barwienie mieszanek herbatek i poprawa ich wyglądu. Zewnętrznie odwar z płatków bywa stosowany do okładów na drobne stany zapalne skóry.

Zastosowanie

Korzeń piwonii jest surowcem silnie działającym i nie nadaje się do samodzielnego stosowania — nie sporządzaj z niego naparów, odwarów ani nalewek na własną rękę. Preparaty zawierające korzeń piwonii powinny pochodzić wyłącznie z apteki i być stosowane pod nadzorem lekarza lub doświadczonego fitoterapeuty; ta strona nie podaje dawkowania korzenia. Płatki (surowiec łagodny): napar z 1 łyżki suszonych płatków na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem — stosować głównie do płukania gardła i jamy ustnej, 2–3 razy dziennie, lub jako składnik barwiący mieszanek ziołowych (zwykle kilka procent składu). Nasion, świeżych liści i świeżego korzenia nie stosować w ogóle.

Uwagi dla zielarza

Płatki susz natychmiast po zbiorze, rozłożone pojedynczo, cienką warstwą, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C; suszone wolno lub w wilgoci brunatnieją i tracą barwę, a barwa jest ich główną wartością. Dobrze wysuszony płatek zachowuje intensywnie karminowy kolor, jest kruchy i szeleści. Przechowywać w ciemnych, szczelnych naczyniach — antocyjany blakną od światła; barwny surowiec traci wartość po ok. 12 miesiącach. Korzeń, jeśli już się go pozyskuje, myje się, kroi wzdłuż na plastry i suszy w 40–50 °C; pamiętaj, że to surowiec silnie działający i większość zielarzy świadomie z niego rezygnuje. Uwaga na pomyłki: piwonia lekarska (Paeonia officinalis) bywa mylona z piwonią chińską (P. lactiflora), która ma zwykle kilka kwiatów na pędzie i jest łagodniej pachnąca, oraz z piwonią krzewiastą (P. suffruticosa) o zdrewniałych pędach — żadna z nich nie jest zamiennikiem surowca. Sok z korzenia i nasion działa drażniąco na skórę — pracować w rękawicach. Piwonia w mieszankach herbacianych pełni funkcję dekoracyjną, nie leczniczą — nie sprzedawaj jej jako surowca o silnym działaniu.

Przeciwwskazania