Płesznik czerwonkowy

Opis

Płesznik czerwonkowy to bylina z rodziny astrowatych, spokrewniona z omanem, o silnym, żywicznym zapachu i żółtych koszyczkach. Nazwa gatunkowa nawiązuje do dwóch dawnych zastosowań: ziele stosowano przy czerwonce i uporczywych biegunkach, a jego dymem i wiązkami odstraszano pchły oraz komary. W Polsce jest gatunkiem bardzo rzadkim, znanym z nielicznych, rozproszonych stanowisk na zachodzie i południu kraju — dlatego mimo tradycji zielarskiej nie ma dziś praktycznego znaczenia jako surowiec zbierany ze stanu naturalnego. Współczesne ziołolecznictwo używa go marginalnie; wiedza o nim ma głównie wartość historyczną i rozpoznawczą.

Wygląd

Bylina o wysokości 30–70 cm, wyrastająca z pełzającego kłącza, cała szarozielona od gęstego, wełnistego owłosienia i wyraźnie aromatyczna po roztarciu. Łodyga wzniesiona, w górnej części rozgałęziona, bruzdowana, gęsto biało owłosiona. Liście skrętoległe, siedzące, podłużnie lancetowate do jajowato-lancetowatych, o brzegu falistym i drobno karbowanym, z wierzchu ciemnozielone i szorstkie, od spodu biało wełniste — cecha diagnostyczna: nasada liścia jest sercowato-strzałkowata i obejmuje łodygę uszkami (amplexicaulis), przez co liść wygląda, jakby był na łodydze „nabity”. Kwiatostan: luźna, rozpierzchła wierzchotka złożona z licznych koszyczków o średnicy 1,5–3 cm; koszyczek zbudowany z długich, wąskich, jaskrawożółtych kwiatów języczkowatych na obwodzie i ciemniejszych, żółtych kwiatów rurkowatych w środku — języczki są wyraźnie dłuższe od okrywy i sterczą promieniście, co odróżnia gatunek od pokrewnych płeszników. Okrywa z wąskich, owłosionych listków w kilku szeregach. Owoc: drobna, owłosiona niełupka z podwójnym puchem kielichowym — wewnętrznym z włosków i zewnętrznym z krótkiej korony łusek. Organ podziemny: cienkie, długie, pełzające kłącze tworzące luźne kolonie.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek bardzo rzadki, na granicy zasięgu — znany z nielicznych, rozproszonych stanowisk, głównie w zachodniej i południowej części kraju, wiele dawnych stanowisk wygasło wskutek osuszania terenu. Rośnie na siedliskach wilgotnych: na podmokłych łąkach, w rowach, przy brzegach wód, na wilgotnych przydrożach, w wilgotnych zaroślach i na miejscach okresowo zalewanych, na glebach zasobnych. W Europie Zachodniej i Południowej (Francja, Wyspy Brytyjskie, basen Morza Śródziemnego) jest gatunkiem pospolitym i tam bywa pozyskiwany. Surowiec, jeśli w ogóle występuje w obrocie, pochodzi z importu lub z upraw.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba stale wilgotna do mokrej, żyzna, gliniasta lub ilasta, zasobna w składniki pokarmowe; roślina znosi okresowe zalewanie i gleby ciężkie, źle rośnie na suchych i przepuszczalnych. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5), toleruje gleby zasolone (stąd na zachodzie Europy rośnie także na słonawych łąkach nadmorskich). Mrozoodporność dobra — w Polsce zimuje bez problemu, ogranicza ją nie mróz, lecz brak odpowiednio wilgotnych siedlisk. Rozrasta się kłączami. Ze stanowisk naturalnych w Polsce nie wolno go zbierać — populacje są zbyt małe, by wytrzymać jakikolwiek pobór; jedynym dopuszczalnym źródłem surowca jest własna uprawa lub import.

Surowiec

ziele (Pulicariae herba) — dawny surowiec przeciwbiegunkowy; obecnie w Polsce praktycznie nieużywany ze względu na skrajną rzadkość gatunku, którego nie wolno pozyskiwać ze stanowisk naturalnych

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia (lipiec–wrzesień), gdy koszyczki są w pełni rozwinięte, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy; ścina się górne, ulistnione i kwitnące części pędów, pozostawiając dolną część rośliny i kłącze. Zbiór wyłącznie z uprawy — nie ze stanowisk naturalnych. Kwiaty (same koszyczki) — w początkach kwitnienia, gdy języczki dopiero się rozpościerają.

Skład chemiczny

Ziele: garbniki (główna grupa odpowiadająca za działanie ściągające i przeciwbiegunkowe), olejek eteryczny o żywiczno-kamforowym zapachu, laktony seskwiterpenowe (charakterystyczne dla astrowatych, m.in. pochodne typu ksantanolidów), flawonoidy (pochodne kwercetyny i kemferolu), kwasy fenolowe, śluzy, gorycze, sole mineralne. Skład ilościowy surowca krajowego nie jest dobrze poznany — gatunek nie był u nas przedmiotem badań farmakognostycznych ze względu na rzadkość.

Właściwości

• Ziele działa przede wszystkim ściągająco i przeciwbiegunkowo (garbniki) — stąd historyczne zastosowanie przy czerwonce i uporczywych biegunkach, od którego pochodzi nazwa gatunku. Ponadto przypisywano mu działanie przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego, słabo przeciwrobacze i wiatropędne, a zewnętrznie — gojące i ściągające na trudno gojące się rany i owrzodzenia. Olejek eteryczny i laktony seskwiterpenowe odpowiadają za działanie odstraszające owady: suszone wiązki ziela wieszano w izbach i oborach przeciw pchłom, komarom i muchom, a dymem z ziela odymiano pomieszczenia. Współczesna fitoterapia europejska nie stosuje płesznika w praktyce — jego działanie ściągające jest w pełni zastępowalne przez pospolite surowce garbnikowe (pięciornik, rdest, dąb, jeżyna), a rzadkość gatunku wyklucza pozyskiwanie. Traktuj go jako roślinę o znaczeniu historycznym i etnobotanicznym, nie jako surowiec do bieżącej pracy.

Zastosowanie

Ze względu na skrajną rzadkość gatunku w Polsce płesznik nie jest surowcem do praktycznego stosowania — nie zbieraj go z natury i nie polecaj kuracji z jego udziałem. Historycznie sporządzano napar z 1 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku (parzenie 10–15 minut pod przykryciem), pity kilka razy dziennie przy biegunkach, oraz mocniejszy odwar do przemywania ran i płukania jamy ustnej. W praktyce współczesnej zamiast płesznika stosuj sprawdzone i pospolite surowce ściągające: kłącze pięciornika kurzego ziela, ziele rdestu ptasiego, korę dębu, liść jeżyny lub suszone owoce borówki czernicy — mają lepiej udokumentowane działanie i są łatwo dostępne. Jedyne bezpieczne wykorzystanie płesznika to suszone wiązki ziela z własnej uprawy, powieszone jako środek odstraszający owady.

Uwagi dla zielarza

Jeśli uprawiasz gatunek na własne potrzeby: ziele susz w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone cienką warstwą lub związane w luźne pęczki zawieszone kwiatostanami w dół — wyższa temperatura ulatnia olejek eteryczny, a to on odpowiada za zapach odstraszający owady. Dobry susz zachowuje szarozieloną barwę liści, żółte koszyczki i wyraźny, żywiczno-kamforowy zapach; surowiec brunatny i bezwonny jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy. Rozpoznawanie w terenie: koszyczki z długimi, promieniście sterczącymi, wąskimi języczkami i liście o sercowato-strzałkowatej nasadzie obejmującej łodygę — to razem odróżnia płesznika czerwonkowego od omanu (Inula), który jest zwykle wyższy i ma większe koszyczki, oraz od płesznika zwyczajnego (Pulicaria vulgaris), u którego języczki są bardzo krótkie, ledwie wystające ponad okrywę. Jako roślina astrowata może uczulać przez laktony seskwiterpenowe — pracuj w rękawicach przy większej ilości świeżego ziela.

Przeciwwskazania