Płonnik jałowcowaty

Opis

Płonnik jałowcowaty to jeden z najpospolitszych mchów suchych borów sosnowych, wrzosowisk i piaszczystych ugorów. Nazwa gatunkowa bierze się z pokroju łodyżek: sztywne, odstające listki upodabniają je do miniaturowych gałązek jałowca. Wraz z płonnikiem pospolitym bywał w medycynie ludowej używany jako surowiec moczopędny i „na kamienie”, ale współczesne zielarstwo nie potwierdza tych zastosowań i nie zalicza go do surowców farmakopealnych. Ma za to znaczenie ekologiczne — buduje warstwę mszystą boru i wskazuje siedliska kwaśne, ubogie i suche. W praktyce zbierany jest głównie do celów florystycznych i dekoracyjnych.

Wygląd

Mech tworzący luźne, sztywne darnie o wysokości 2–8 cm (rzadziej do 10 cm), o barwie sinozielonej z wyraźnym niebieskawym nalotem. Łodyżka nierozgałęziona, wzniesiona, sztywna, w dolnej części brunatna i pokryta chwytnikami. Listki lancetowate, sztywne, odstające od łodyżki pod kątem prostym i przypominające igły jałowca, o brzegu zawiniętym do wnętrza i nachodzącym na blaszkowate lamelki górnej strony — to cecha diagnostyczna odróżniająca go od płonnika pospolitego, który ma listki z brzegiem ostro ząbkowanym i płaskim. Koniec listka zakończony czerwonobrunatnym, kolczastym szczecinkowatym ząbkiem. Sporofit wyrasta pojedynczo na czerwonawej, sztywnej secie długości 3–6 cm; puszka (zarodnia) czterokanciasta, prostopadłościenna, ustawiona poziomo, okryta gęstą, filcowatą, złocistorudą czapeczką (kalyptrą). Brak kwiatów, owoców i korzeni — zamiast korzeni chwytniki.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro subalpejskie. Rośnie w suchych i świeżych borach sosnowych, na wrzosowiskach, w widnych borach mieszanych, na skarpach, piaszczystych ugorach, poboczach leśnych dróg, na obrzeżach torfowisk i na siedliskach po pożarze — jest gatunkiem pionierskim, szybko wkraczającym na odsłonięty, kwaśny piasek. Wskaźnik gleb kwaśnych, ubogich w azot i przepuszczalnych.

Warunki

Stanowisko widne do półcienistego, dobrze znosi pełne słońce. Podłoże piaszczyste, kwaśne (pH ok. 3,5–5,0), ubogie w składniki pokarmowe, przepuszczalne, suche do świeżego. Nie toleruje gleb wapiennych, żyznych ani zalewanych. Całkowicie mrozoodporny, zimozielony, przeżywa całkowite wysuszenie i odżywa po deszczu. Nie zbierać z rezerwatów, parków narodowych, płatów wrzosowisk chronionych jako siedliska Natura 2000 ani z poboczy dróg — mchy silnie kumulują metale ciężkie z opadu pyłowego, bo pobierają wodę całą powierzchnią.

Surowiec

Gatunek bez uznanego zastosowania leczniczego — nie posiada surowca farmakopealnego. W medycynie ludowej sporadycznie używano całych, wysuszonych łodyżek (ziele, herba) jako środka moczopędnego; brak potwierdzenia skuteczności i standaryzacji. Zbierany bywa jako materiał dekoracyjny i podłoże do stroików.

Termin zbioru

Ziele (całe darnie) — cały rok, gdy nie ma śniegu i mrozu; najdogodniej od maja do października, w porze suchej, po kilku dniach bez deszczu, bo mokre darnie zaparzają się w transporcie. Zbierać ostrożnie, ścinając nożem górną część darni i pozostawiając warstwę chwytników i podłoże, tak by darń mogła się odtworzyć. Darnie z zarodniami (od maja do lipca) zbiera się do celów dekoracyjnych, bo są wtedy najładniejsze. Nie wyrywać płatami i nie ogałacać stanowiska.

Skład chemiczny

Skład chemiczny słabo zbadany i niestandaryzowany. Stwierdzono obecność związków fenolowych (kwasy fenolowe, flawonoidy), polisacharydów ścian komórkowych, śluzów, garbników oraz swoistych dla mchów kwasów oksylipinowych i pochodnych kwasów tłuszczowych. Płonniki zawierają ligninopodobne związki fenylopropanoidowe usztywniające łodyżkę. Brak wiarygodnych, powtarzalnych danych ilościowych — z tego powodu nie podaje się procentowej zawartości substancji czynnych.

Właściwości

• Brak potwierdzonego działania leczniczego i brak monografii farmakopealnej. W dawnym lecznictwie ludowym płonnikom przypisywano działanie moczopędne i wspomagające przy „piasku i kamieniach nerkowych”, a odwar bywał używany do płukania włosów (rzekome wzmacnianie cebulek — stąd nazwa rodzajowa Polytrichum, „wielowłos”). Badania in vitro wskazują na aktywność przeciwutleniającą i przeciwdrobnoustrojową wyciągów z płonników, ale są to obserwacje laboratoryjne, nieprzekładające się na uznane wskazania terapeutyczne. Rzeczywista, dająca się obronić rola gatunku to funkcja ekologiczna: gatunek pionierski, wiąże piasek, ogranicza erozję i wskazuje siedliska kwaśne.

Zastosowanie

Zioło nie jest stosowane we współczesnym ziołolecznictwie i nie należy go traktować jako surowca leczniczego — nie ma ustalonego dawkowania, standaryzacji ani danych o bezpieczeństwie przy przyjmowaniu doustnym. Nie zaleca się sporządzania naparów ani odwarów do picia. Historyczne receptury ludowe (odwar z garści suszonych darni na litr wody, do płukania włosów) można traktować wyłącznie jako ciekawostkę etnobotaniczną, do zastosowania zewnętrznego. Praktyczne, aktualne zastosowanie: suszone darnie jako materiał do stroików, terrariów, szopek i kompozycji florystycznych, oraz jako naturalny, kwaśny wyściół do wysiewu roślin wrzosowatych.

Uwagi dla zielarza

Darnie przed suszeniem przebrać ręcznie z igliwia, szyszek, piasku i ściółki — mech zbiera pod sobą całą warstwę podłoża i to najczęstszy błąd zbieracza. Suszyć rozłożone luźno, w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C; mech schnie wolno, a przy suszeniu w grubej warstwie i wysokiej wilgotności pleśnieje i czernieje w ciągu 2–3 dni. Dobrze wysuszony płonnik zachowuje sinozieloną barwę i sprężystość, listki po zwilżeniu odstają na nowo. Przechowywać w papierowych torbach lub kartonach, nie w foliowych workach — resztkowa wilgoć powoduje zaparzenie. Rozpoznanie: płonnik jałowcowaty ma listki z zawiniętym, gładkim brzegiem i wyraźny sinawy nalot, płonnik pospolity (P. commune) jest okazalszy (10–40 cm), zielony bez nalotu i ma listki ostro ząbkowane, a płonnik cienki (P. strictum) rośnie na torfowiskach, ma białawy filc na łodyżce. Mylony bywa też z rokietnikiem pospolitym — ten jest jednak płożący i pierzasto rozgałęziony, nie sztywno wzniesiony.

Przeciwwskazania