Płonnik pospolity

Opis

Płonnik pospolity to najokazalszy mech polskiej flory — jego wzniesione, sztywne łodyżki osiągają kilkadziesiąt centymetrów i tworzą gęste, ciemnozielone poduchy na dnie wilgotnych borów i na torfowiskach. Nazwa rodzajowa Polytrichum („wielowłos”) pochodzi od gęstej, filcowatej czapeczki okrywającej zarodnię, a zarazem od dawnej doktryny sygnatur, według której mech miał wzmacniać włosy. W medycynie ludowej odwar z płonnika stosowano moczopędnie, przy „kamieniach” i do płukania głowy, jednak współczesne ziołolecznictwo nie uznaje go za surowiec leczniczy i nie ma dla niego monografii. Realne znaczenie gatunku jest ekologiczne i praktyczne: buduje runo mszyste, zatrzymuje ogromne ilości wody i od wieków służy jako materiał do uszczelniania i wyściółki.

Wygląd

Największy mech krajowy: łodyżki wzniesione, sztywne, nierozgałęzione, wysokości 10–40 cm (w optymalnych warunkach na torfowiskach nawet ponad 50 cm), tworzące zwarte, ciemnozielone darnie. Dolna część łodyżki brunatna, gęsto pokryta rudymi chwytnikami. Listki wąskolancetowate, długości 6–12 mm, w stanie suchym przylegające do łodyżki i skręcone, po zwilżeniu gwałtownie odstające pod kątem prostym — cecha diagnostyczna. Brzeg listka płaski i wyraźnie, ostro ząbkowany (u podobnego płonnika jałowcowatego brzeg jest gładki i zawinięty do środka, a darń ma sinawy nalot). Górna strona listka pokryta gęstymi, podłużnymi blaszkami (lamellami) nadającymi jej matowy, aksamitny wygląd. Sporofit na czerwonobrunatnej, prostej secie długości 5–10 cm. Zarodnia (puszka) wyraźnie czterokanciasta, prostopadłościenna, ustawiona poziomo lub zwisająca, przykryta gęstą, złocistorudą, filcowatą czapeczką całkowicie ją okrywającą. Brak korzeni, kwiatów i owoców — rozmnażanie zarodnikami.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro subalpejskie w Karpatach i Sudetach. Rośnie w wilgotnych i bagiennych borach sosnowych i świerkowych, na torfowiskach przejściowych i wysokich, w olsach, na wilgotnych wrzosowiskach, w zabagnionych obniżeniach terenu, na brzegach rowów leśnych i na kwaśnych, wilgotnych łąkach. Wskaźnik siedlisk kwaśnych i stale wilgotnych. Najbujniejsze darnie tworzy w borach bagiennych i na obrzeżach torfowisk.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego, w miejscach otwartych wymaga stałej wilgoci. Podłoże kwaśne (pH ok. 3,5–5,0), ubogie w wapń i azot, torfowe lub piaszczysto-próchnicze, stale wilgotne do mokrego. Nie znosi gleb wapiennych, żyznych ani przesuszonych na dłużej. Pełna mrozoodporność, zimozielony, w Polsce zimuje bez uszkodzeń. Nie zbierać z torfowisk objętych ochroną rezerwatową, z siedlisk Natura 2000, z parków narodowych ani z okolic dróg i zakładów przemysłowych — mchy pobierają wodę i pyły całą powierzchnią i są klasycznymi bioakumulatorami metali ciężkich.

Surowiec

Gatunek bez współczesnego zastosowania leczniczego — nie ma surowca farmakopealnego. Etnobotanicznie wykorzystywano całe wysuszone łodyżki (ziele) jako środek moczopędny i do płukanek na skórę głowy; brak dowodów skuteczności i standaryzacji. Zastosowanie praktyczne: materiał izolacyjny, wyściółkowy i florystyczny.

Termin zbioru

Ziele (darnie) — przez cały rok bez okrywy śnieżnej, praktycznie od maja do października. Zbierać w porze suchej, po kilku dniach bez opadów, bo darnie chłonące wodę są bardzo ciężkie i szybko się zaparzają. Ścinać nożem lub sierpem górne 2/3 łodyżek, pozostawiając nienaruszoną warstwę chwytników i podłoże, dzięki czemu darń odrasta w ciągu 1–2 sezonów. Darnie z sporofitami (zarodnie dojrzewają od maja do lipca) zbiera się do celów dekoracyjnych i dydaktycznych. Nie zdzierać płatami i nie ogałacać stanowiska — regeneracja mchów jest bardzo powolna.

Skład chemiczny

Skład chemiczny niestandaryzowany i słabo poznany. Stwierdzono związki fenolowe (kwasy fenolowe, flawonoidy, w tym C-glikozydy flawonowe typowe dla mchów), polisacharydy i śluze ścian komórkowych, garbniki, sterole oraz oksylipiny i pochodne wielonienasyconych kwasów tłuszczowych charakterystyczne dla mszaków. Ściany komórkowe usztywnione są związkami fenylopropanoidowymi zbliżonymi do ligniny, co odpowiada za sztywność łodyżki. Brak wiarygodnych danych ilościowych — z zasady nie podaje się procentowej zawartości substancji czynnych.

Właściwości

• Współczesne ziołolecznictwo nie przypisuje płonnikowi potwierdzonego działania leczniczego; gatunek nie ma monografii farmakopealnej ani uznanych wskazań. Tradycja ludowa (Europa Środkowa, Skandynawia, dawna medycyna ludowa polska) przypisywała odwarowi z płonnika działanie moczopędne, wspomagające przy „piasku i kamieniach nerkowych” oraz — zgodnie z doktryną sygnatur, od włosowatej czapeczki — wzmacniające włosy przy płukaniu głowy. Badania in vitro wykazują aktywność przeciwutleniającą i przeciwdrobnoustrojową wyciągów z Polytrichum, ale są to obserwacje laboratoryjne bez przełożenia na wskazania kliniczne. Bezsporna i praktyczna jest zdolność wysuszonego mchu do chłonięcia wielokrotności własnej masy wody, wykorzystywana dawniej do wyściełania i uszczelniania.

Zastosowanie

Surowiec nie jest stosowany we współczesnym zielarstwie i nie należy go traktować jako zioła leczniczego — nie istnieje ustalone dawkowanie, standaryzacja ani dane o bezpieczeństwie stosowania doustnego. Nie zaleca się przygotowywania naparów ani odwarów do picia. Zapisy etnobotaniczne (odwar z garści suszonych łodyżek na litr wody, gotowany kilka minut, używany do płukania włosów po myciu) mają wyłącznie wartość historyczną i dotyczą stosowania zewnętrznego. Zastosowania rzeczywiste i bezpieczne: suszone darnie jako materiał florystyczny (stroiki, szopki, wianki, terraria), jako kwaśny wyściół i podłoże przy wysiewie roślin wrzosowatych oraz jako naturalny materiał uszczelniający i wyściółkowy w rekonstrukcjach dawnych technik ciesielskich.

Uwagi dla zielarza

Zebrane darnie natychmiast przebrać z igliwia, torfu, chwytników i towarzyszących mchów torfowców — płonnik pobiera pod sobą całą warstwę podłoża i zanieczyszczony surowiec zaparza się błyskawicznie. Suszyć rozłożony luźno w cienkiej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C; mech schnie długo (kilka dni), a suszony w kopcu lub w wysokiej wilgotności czernieje i pleśnieje. Dobrze wysuszony surowiec jest ciemnozielony, sprężysty, listki przylegają do łodyżki i skręcają się, a po zwilżeniu odstają — martwy, przegrzany mech pozostaje sztywny i kruszy się. Przechowywać w kartonach lub papierowych torbach, nigdy w folii. Rozpoznanie i gatunki mylone: płonnik pospolity jest najokazalszy, zielony bez nalotu, ma listki ostro ząbkowane i rośnie wilgotno; płonnik jałowcowaty (P. juniperinum) jest niski (2–8 cm), sinozielony z woskowym nalotem, ma listki o brzegu zawiniętym do środka i rośnie sucho; płonnik cienki (P. strictum) rośnie na torfowiskach wysokich i ma białawy filc chwytników na łodyżce. Od rokietnika pospolitego odróżnia go wzniesiony, nierozgałęziony pokrój — rokietnik jest płożący i pierzasto rozgałęziony.

Przeciwwskazania