Podagrycznik pospolity

Opis

Podagrycznik to roślina, którą ogrodnicy przeklinają, a zielarze cenią — rozrasta się kłączami tak agresywnie, że praktycznie nie da się go wyplenić, ale to samo ziele od średniowiecza służy przy dnie moczanowej, reumatyzmie i schorzeniach stawów. Sadzono go przy klasztorach właśnie jako lek na podagrę (dnę), stąd nazwa gatunkowa. Poza działaniem leczniczym jest jednym z najlepszych dzikich warzyw wiosennych — młode liście mają smak zbliżony do pietruszki i marchwi. Roślina jest pospolita w całej Polsce i dostępna praktycznie w każdym zaniedbanym ogrodzie. Uwaga: należy do selerowatych, w tej samej rodzinie co śmiertelnie trujący szczwół i szalej — rozpoznanie musi być pewne.

Wygląd

Bylina o wysokości 40–100 cm, tworząca zwarte, rozległe łany dzięki długim, białym rozłogom podziemnym. Łodyga wzniesiona, pusta w środku, wyraźnie bruzdowana (podłużnie rowkowana), naga, w górnej części skąpo ulistniona i rozgałęziona. Liście dolne długoogonkowe, o ogonku trójkanciastym w przekroju, blaszka podwójnie trójlistkowa (2 × 3 listki, łącznie zwykle 9 listków) — cecha diagnostyczna; listki jajowate do lancetowatych, ostro i nierówno piłkowane, często nierównobokie u nasady, jasnozielone, nagie, o pierzastym użyłkowaniu; górne liście mniejsze, trójlistkowe, na krótkich, rozdętych pochwach. Kwiatostan: baldach złożony o 12–20 promieniach, bez pokrywy i bez pokrywek (brak listków u nasady baldachu i baldaszków — ważna cecha odróżniająca!), płaski, średnicy 5–10 cm. Kwiaty drobne, białe (rzadziej różowawe), o pięciu wciętych na szczycie płatkach, kwitną w czerwcu–lipcu. Owoc: drobna, podłużnie jajowata rozłupnia (5–6 mm), ściśnięta z boków, z wyraźnymi żeberkami, brunatna po dojrzeniu, o słabym zapachu kminkowym. Organ podziemny: cienkie, białe, mięsiste, długie kłącza pełzające płytko pod powierzchnią, łatwo łamliwe — każdy fragment odtwarza roślinę. Cała roślina po roztarciu wydziela charakterystyczny, marchwiowo-pietruszkowy zapach.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych i łęgowych, w grądach, zaroślach, na obrzeżach lasów, ale przede wszystkim jako uporczywy chwast w ogrodach, sadach, parkach, na cmentarzach, przychaciach, wzdłuż płotów i murów, w miejscach zacienionych i żyznych. Wskaźnik gleb zasobnych w azot. Tworzy zwarte, jednogatunkowe łany, w których nic innego nie rośnie — dlatego surowca nigdy nie brakuje.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego — najbujniej rośnie w cieniu, w pełnym słońcu liście szybko twardnieją i żółkną. Gleba żyzna, próchniczna, wilgotna, zasobna w azot, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Mrozoodporność pełna w całej Polsce — kłącza przezimowują bez strat. Roślina wybitnie ekspansywna: nie sadź jej w ogrodzie bez bariery korzeniowej, bo w kilka sezonów opanuje rabatę, a każdy fragment kłącza pozostawiony w ziemi odtworzy łan. Nie zbierać z pasów drogowych, terenów przemysłowych, z okolic wybiegów dla psów w parkach oraz z miejsc opryskiwanych herbicydami — podagrycznik jako roślina siedlisk azotowych kumuluje azotany.

Surowiec

ziele (Aegopodii herba), liść (Aegopodii folium); pomocniczo świeże młode liście jako warzywo

Termin zbioru

Młode liście (do jedzenia i na surowiec) — od kwietnia do maja, gdy są jeszcze jasnozielone, błyszczące i częściowo złożone „w harmonijkę”, przed wykształceniem pędu kwiatowego; wtedy są najdelikatniejsze i najsmaczniejsze. Ziele na surowiec leczniczy — od maja do początku kwitnienia (czerwiec), ścinać części nadziemne kilka centymetrów nad ziemią, w dzień suchy, po obeschnięciu rosy. Po ścięciu roślina odbija — możliwy drugi zbiór młodych liści w sierpniu–wrześniu, o jakości zbliżonej do wiosennego. Liście po zakwitnięciu twardnieją, gorzknieją i mają mniejszą wartość. Kłącza — wykopywane wczesną wiosną lub jesienią, mają jednak znaczenie marginalne.

Skład chemiczny

Ziele: flawonoidy (głównie pochodne kwercetyny i kemferolu — rutyna, hiperozyd), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), kumaryny (m.in. umbeliferon), olejek eteryczny (limonen, terpineol, felandren — odpowiada za marchwiowo-pietruszkowy zapach), poliacetyleny (falkarinol i pokrewne, typowe dla selerowatych), sole mineralne z dużym udziałem potasu, wapnia, magnezu i żelaza, kwas askorbinowy (wysoka zawartość w młodych liściach), karotenoidy, białko, błonnik, niewielkie ilości garbników i saponin. Owoc: olejek eteryczny o zapachu kminkowym.

Właściwości

• Ziele działa moczopędnie i zwiększa wydalanie kwasu moczowego, dzięki czemu wspomaga leczenie dny moczanowej (podagry), skazy moczanowej i towarzyszących im bólów stawowych — to główne, historyczne i wciąż aktualne wskazanie. Ponadto działa przeciwzapalnie i przeciwbólowo w schorzeniach reumatycznych, odtruwająco (wspomaga usuwanie produktów przemiany materii), łagodnie żółciopędnie i poprawiająco trawienie, wiatropędnie, a dzięki zawartości potasu i związków mineralnych — remineralizująco i ogólnie wzmacniająco po zimie. Zewnętrznie okłady ze świeżego, rozgniecionego ziela stosuje się na bolące stawy, guzki dnawe, obrzęki, stłuczenia, ukąszenia owadów i hemoroidy. Jako dzikie warzywo jest bogatym źródłem witaminy C, karotenoidów i soli mineralnych — wiosenna kuracja z młodych liści ma sens odżywczy, nie tylko leczniczy.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie między posiłkami, kuracja przy dnie i dolegliwościach reumatycznych trwa zwykle 3–6 tygodni, po czym robi się przerwę. Podczas kuracji moczopędnej pij dużo wody — bez tego wypłukiwanie kwasu moczowego nie zadziała. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżka 2–3 razy dziennie, wiosną, przez 2–4 tygodnie — najbardziej ceniona forma, bo zachowuje witaminę C i związki lotne. Okład: świeże liście sparzyć lub rozgnieść na miazgę, przyłożyć na bolący staw lub obrzęk, przykryć gazą, zmieniać co kilka godzin. Kąpiel: garść suszu zalać litrem wrzątku, po 20 minutach wlać do wody w wanience na kąpiel stóp lub dłoni przy bólach stawowych. Kulinarnie: młode liście do sałatek, na surowo lub blanszowane, do zup (jak szpinak), do jajecznicy, na pesto — mają smak pietruszkowo-marchwiowy; nie przegotowywać, bo tracą aromat.

Uwagi dla zielarza

Ziele susz szybko, w cieniu i dobrym przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone cienką warstwą — liście są delikatne i przy powolnym suszeniu czernieją. Dobry susz jest zielony, o wyraźnym marchwiowo-pietruszkowym zapachu; susz brunatny lub bezwonny jest bezwartościowy. Przechowuj w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy. Podagrycznik dobrze łączy się z liściem brzozy, skrzypem i pokrzywą (kuracja moczopędna i odtruwająca), z korą wierzby i wiązówką (bóle stawowe), z mniszkiem (oczyszczanie). NAJWAŻNIEJSZE — rozpoznawanie: podagrycznik należy do selerowatych, rodziny, w której znajdują się śmiertelnie trujące szczwół plamisty (Conium maculatum — plamista, purpurowo nakrapiana łodyga, mysi zapach) i szalej jadowity (Cicuta virosa — komorowate kłącze, siedliska podmokłe), a także trujący blekot pospolity (Aethusa cynapium — długie, zwisające pokrywki pod baldaszkami). Pewne cechy podagrycznika: łodyga pusta, ostro bruzdowana i BEZ plam, liście podwójnie trójlistkowe (9 listków), ogonek liściowy trójkanciasty w przekroju, baldach bez pokrywy i bez pokrywek, zapach po roztarciu marchwiowo-pietruszkowy, a nie mysi ani odrażający. Jeśli masz najmniejszą wątpliwość — nie zbieraj. Świeże ziele zbieraj wyłącznie w fazie liściowej, gdy trójlistkowa budowa liścia jest dobrze widoczna. Na kłącza nie ma sensu polować — wartość surowcowa jest niewielka, a rozdrobnione fragmenty tylko rozsiewają roślinę.

Przeciwwskazania