Pokrzyk wilcza jagoda

Opis

Pokrzyk wilcza jagoda to jedna z najbardziej trujących roślin polskiej flory, a jednocześnie surowiec o ogromnym znaczeniu dla medycyny — z jego liści i korzenia pozyskuje się alkaloidy tropanowe, przede wszystkim atropinę i skopolaminę, stosowane w okulistyce, anestezjologii i jako odtrutki. Nazwa gatunkowa nawiązuje do Atropos, mojry przecinającej nić życia, a „belladonna” — do renesansowego zwyczaju zakraplania soku do oczu dla rozszerzenia źrenic. W Polsce rośnie na porębach i w widnych, żyznych lasach, głównie na południu, i jest objęty ochroną gatunkową. To roślina, o której zielarz musi wiedzieć wszystko — po to, żeby jej nie zbierać i umieć rozpoznać zatrucie. Kilka jagód zabija dziecko.

Wygląd

Okazała bylina o wysokości 50–150 cm, o łodydze wzniesionej, soczystej, w górnej części widlasto rozgałęzionej, często brudnopurpurowo nabiegłej, gruczołowato owłosionej. Liście skrętoległe, ale w górnej części pędu ustawione parami po dwa — jeden duży i jeden wyraźnie mniejszy, wyrastające z jednego węzła (cecha diagnostyczna); blaszka jajowata do eliptycznej, długości 10–20 cm, zaostrzona, całobrzega, miękka, ciemnozielona, o pierzastym użyłkowaniu, po roztarciu o nieprzyjemnym, mdłym zapachu. Kwiaty pojedyncze lub po dwa, zwisające na krótkich szypułkach z kątów liści — dzwonkowate, długości 2–3 cm, o pięciu zrośniętych płatkach barwy brudnopurpurowej, brunatnofioletowej z zewnątrz i brudnożółtej, siatkowato użyłkowanej wewnątrz; kielich pięciodzielny, trwały, po przekwitnięciu rozpostarty gwiaździście pod owocem. Owoc — i to jest najgroźniejsza cecha rośliny — to duża, kulista jagoda wielkości wiśni (1–1,5 cm), lśniąco czarna, soczysta, o słodkawym smaku, osadzona na gwiaździsto rozpostartym, zielonym kielichu, dojrzewająca od sierpnia do października; sok fioletowoczarny. Organ podziemny: grube, mięsiste, walcowate kłącze z rozgałęzionym, wielogłowym korzeniem, szarobrunatnym z zewnątrz, białawym w przekroju.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek rozproszony, występujący głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju — w Karpatach, na Pogórzu, w Sudetach, na Wyżynie Małopolskiej i Lubelskiej; na nizinach rzadki i często efemeryczny. Rośnie w widnych lasach liściastych, na porębach, zrębach, w prześwietleniach buczyn i grądów, na skrajach lasów, przy leśnych drogach i na rumowiskach — typowa roślina siedlisk świeżo prześwietlonych, żyznych i wapiennych. Pojawia się masowo na zrębach, po czym zanika w miarę zarastania. Objęty w Polsce ochroną gatunkową; uprawiany także plantacyjnie na potrzeby przemysłu farmaceutycznego (m.in. w Europie Środkowej i Południowej).

Warunki

Stanowisko widne do półcienistego, na skrajach lasu i w prześwietleniach — nie znosi ani pełnego, suchego słońca, ani głębokiego cienia. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-wapienna, świeża do wilgotnej, przepuszczalna, zasobna w azot i wapń; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,5) — wyraźnie preferuje podłoże wapienne. Mrozoodporność dobra w większości kraju; części nadziemne zamierają na zimę, roślina odbija z kłącza. Uprawa na cele farmaceutyczne wymaga zezwolenia i podlega nadzorowi; roślina nie nadaje się do ogrodu przydomowego — jagody są zabójcze i wyjątkowo atrakcyjne dla dzieci. W Polsce gatunek chroniony: nie wolno go pozyskiwać ze stanowisk naturalnych. Nigdy nie sadź pokrzyku tam, gdzie mają dostęp dzieci lub zwierzęta domowe.

Surowiec

liść (Belladonnae folium), korzeń (Belladonnae radix) — surowce farmakopealne o działaniu silnie toksycznym, przetwarzane wyłącznie przemysłowo; nie są surowcem do jakiegokolwiek samodzielnego stosowania ani do domowych przetworów

Termin zbioru

Zbiór w Polsce jest zakazany (gatunek chroniony), a surowiec i tak jest nieprzetwarzalny w warunkach domowych. Informacje poniżej mają charakter poznawczy i dotyczą upraw farmaceutycznych: liść zbiera się w okresie kwitnienia i owocowania (czerwiec–sierpień), gdy zawartość alkaloidów jest najwyższa, w rękawicach i z zabezpieczeniem dróg oddechowych, po czym natychmiast suszy w temperaturze do 40–50 °C; korzeń pozyskuje się jesienią (październik) z roślin 2–3-letnich, po zaschnięciu części nadziemnych. Owoców nie zbiera się w żadnym celu. Dla zielarza jedyny „termin zbioru” to termin rozpoznania: od sierpnia do października, gdy czarne jagody są najlepiej widoczne i najgroźniejsze.

Skład chemiczny

Alkaloidy tropanowe — główna i decydująca grupa: hioscyjamina (w żywej roślinie, przechodząca podczas suszenia i ekstrakcji w atropinę, czyli racemiczną mieszaninę hioscyjaminy), skopolamina (hioscyna), apoatropina i alkaloidy pokrewne. Występują we wszystkich częściach rośliny — najwięcej w korzeniu i liściach, ale znaczne ilości także w owocach i nasionach. Ponadto: kumaryny (skopoletyna), flawonoidy, garbniki, kwasy fenolowe, sole mineralne, w owocach dodatkowo barwniki antocyjanowe i cukry, które nadają im zdradliwie słodkawy smak. Zawartość alkaloidów zależy od siedliska, wieku rośliny i pory zbioru i waha się w szerokim zakresie — właśnie ta zmienność sprawia, że surowiec musi być standaryzowany laboratoryjnie i nie nadaje się do przetwarzania domowego.

Właściwości

• Alkaloidy tropanowe działają jako antagoniści receptorów muskarynowych (parasympatykolitycznie, cholinolitycznie): hamują czynność przywspółczulnego układu nerwowego, przez co rozkurczają mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych (silne działanie spazmolityczne), hamują wydzielanie śliny, potu, soku żołądkowego i śluzu, przyspieszają akcję serca, rozszerzają źrenice i porażają akomodację (działanie mydriatyczne i cykloplegiczne), a skopolamina dodatkowo działa hamująco na ośrodkowy układ nerwowy — uspokajająco, nasennie i przeciwwymiotnie. W lecznictwie preparaty na bazie atropiny stosuje się w okulistyce (diagnostyka i leczenie zapaleń błony naczyniowej), w premedykacji przed znieczuleniem, w bradykardii, w kolkach i skurczach przewodu pokarmowego oraz — co kluczowe — jako odtrutkę w zatruciach związkami fosforoorganicznymi i muchomorem czerwonym. To wszystko jest jednak domeną medycyny, nie zielarstwa: pokrzyk nie jest rośliną do samodzielnego stosowania, ma bardzo wąski margines bezpieczeństwa, a różnica między dawką leczniczą a śmiertelną jest niewielka.

Zastosowanie

Pokrzyk wilcza jagoda NIE NADAJE SIĘ do samodzielnego stosowania w żadnej postaci — nie sporządzaj z niego naparów, odwarów, nalewek, maceratów ani maści. Nie podajemy tu żadnych dawek, bo każda dawka podana domowym sposobem może zabić: zawartość alkaloidów w roślinie waha się nieprzewidywalnie, a bezpieczne stosowanie wymaga surowca standaryzowanego i precyzyjnego odmierzania w miligramach. Alkaloidy pokrzyku występują wyłącznie w gotowych preparatach aptecznych (krople oczne z atropiną, leki rozkurczowe, plastry ze skopolaminą, ampułki do stosowania szpitalnego), wydawanych na receptę i stosowanych pod kontrolą lekarza. Jeśli potrzebujesz działania rozkurczowego na przewód pokarmowy, w zielarstwie stosuje się bezpieczne surowce: miętę pieprzową, rumianek, kminek, koper włoski, melisę. Jedyne, co powinieneś zrobić z pokrzykiem w terenie, to go rozpoznać i ominąć. Jagód nie wolno próbować nawet w ilości jednej sztuki.

Uwagi dla zielarza

Kluczowa umiejętność to bezbłędne rozpoznanie i nauczenie tego innych. Cechy pokrzyku: wysoka (do 1,5 m), soczysta bylina o brudnopurpurowych, zwisających dzwonkach i dużych, lśniąco czarnych jagodach wielkości wiśni, osadzonych na gwiaździsto rozpostartym zielonym kielichu; liście na górnych pędach parami — jeden duży, jeden mały. Odróżnianie: psianka czarna (Solanum nigrum) ma drobne, białe kwiaty w podbaldachach i małe (5–8 mm) czarne jagody w gronach, bez gwiaździstego kielicha; czerniec gronkowy (Actaea spicata) ma jagody w zwartym gronie i pierzasto złożone liście; bez czarny ma czarne owoce w płaskim baldachogronie na krzewie, a nie na zielnej łodydze; borówka czernica ma jagody z woskowym nalotem i wgłębieniem na szczycie, na niskiej krzewince. Zdradliwe jest to, że jagody pokrzyku są słodkawe, a nie gorzkie — dziecko nie wypluje ich odruchowo. Śmiertelna dawka dla dziecka to zaledwie kilka jagód, dla dorosłego kilkanaście. Ostrzegaj rodziców i grzybiarzy: pokrzyk masowo pojawia się na świeżych zrębach, czyli tam, gdzie ludzie chodzą po jagody i grzyby. Nie susz, nie przechowuj i nie trzymaj tej rośliny w domowej apteczce ziołowej. Nie wyrywaj też bez potrzeby roślin ze stanowisk naturalnych — gatunek jest chroniony; wystarczy usunąć te, które rosną przy placach zabaw czy szlakach dla dzieci, po uzgodnieniu z zarządcą terenu. Objawy zatrucia zapamiętaj mnemotechnicznie: sucho, gorąco, czerwono, ślepo i szalenie.

Przeciwwskazania