Popłoch pospolity

Opis

Popłoch pospolity to najokazalszy z naszych ostów — dwuletnia roślina dorastająca do dwóch metrów, cała pokryta białą, pajęczynowatą wełną i najeżona kolcami, z charakterystycznymi kolczastymi skrzydełkami biegnącymi wzdłuż łodygi. Jest to gatunek dawnego zielarstwa ludowego, nie farmakopealny: nie ma monografii, nie stosuje się go w lecznictwie oficjalnym i nie należy mylić go z ostropestem plamistym, z którym bywa mylony nazwą, ani z ostem nasercowym. Tradycyjnie ziele i koszyczki stosowano jako łagodny środek tonizujący serce, moczopędny i wzmacniający. Współcześnie surowiec jest marginalny — więcej ma znaczenia jako roślina miododajna i jako gatunek, który zielarz musi umieć odróżnić od ostropestu.

Wygląd

Okazała roślina dwuletnia, w pierwszym roku tworząca dużą przyziemną rozetę, w drugim wybijająca pęd kwiatowy o wysokości 50–200 cm, wyjątkowo do 3 m. Cała roślina pokryta gęstą, białą lub siwą, pajęczynowatą wełną, przez co ma wyraźnie siwozielony, srebrzysty odcień — to najlepiej widoczna cecha diagnostyczna z odległości. Łodyga gruba, silnie rozgałęziona w górze, i — cecha kluczowa — zaopatrzona na całej długości w szerokie, ciągłe, kolczasto ząbkowane skrzydełka biegnące od liścia do liścia, przez co wygląda jak oskrzydlona i najeżona. Liście duże (do 30 cm), skrętoległe, siedzące i zbiegające po łodydze, zatokowo klapowane lub grubo ząbkowane, o brzegu zakończonym silnymi, żółtawymi kolcami; blaszka szarozielona, gęsto biało kutnerowata z obu stron; użyłkowanie pierzaste, wyraźne, jasne. Kwiatostan to duży, kulisty KOSZYCZEK o średnicy 3–6 cm, wyrastający pojedynczo na szczytach pędów, złożony wyłącznie z kwiatów rurkowatych barwy purpurowej lub jasnofioletowej. Okrywa koszyczka kulista, zbudowana z licznych, wąskich, sztywnych, odgiętych na zewnątrz i zakończonych kolcem łusek — koszyczek jest kolczasty na całym obwodzie, jak jeż. Dno koszyczka mięsiste, komórkowate, bez plew. Owoc to niełupka z puchem kielichowym o szorstkich, nierozgałęzionych włoskach (nie pierzastych). Korzeń palowy, gruby, mięsisty, sięgający głęboko.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony, częstszy w cieplejszych i suchszych rejonach kraju — na Wyżynie Lubelskiej, Kielecko-Sandomierskiej, w Wielkopolsce i na Kujawach; rzadszy na północy i w górach. Archeofit, rozprzestrzeniony przez człowieka. Rośnie na siedliskach ruderalnych i ciepłych: przydroża, nasypy, przychacia, gruzowiska, wysypiska, wygony, ugory, pastwiska, skraje pól, tereny wokół gospodarstw i pryzm obornika, żwirownie, murawy kserotermiczne. Wskaźnik gleb suchych, ciepłych, zasobnych w azot i wapń.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, otwarte — w cieniu nie kwitnie. Gleba przepuszczalna, kamienista lub piaszczysto-gliniasta, sucha do umiarkowanie świeżej, zasobna w azot i wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0). Wybitnie sucholubny i odporny na upał, źle znosi podłoża podmokłe i zwięzłe — na mokrej ziemi gnije korzeń palowy. W pełni mrozoodporny w warunkach polskich; rozeta pierwszoroczna zimuje bez okrycia. W uprawie ozdobnej wysiewać wprost do gruntu, bo palowy korzeń źle znosi przesadzanie. Silnie się wysiewa i potrafi się rozprzestrzenić — w wielu krajach uznany za chwast inwazyjny. NIE zbierać z pryzm obornika, wybiegów dla zwierząt, obrzeży pól nawożonych, poboczy dróg i wysypisk — czyli dokładnie z tych miejsc, w których rośnie najbujniej; roślina jest azotolubna i kumuluje azotany, a ruderalne stanowiska niosą zanieczyszczenia.

Surowiec

ziele (Onopordi herba) i koszyczki kwiatowe (Onopordi flos), rzadziej korzeń — surowiec wyłącznie zielarstwa ludowego, niefarmakopealny, o ograniczonym i słabo udokumentowanym zastosowaniu

Termin zbioru

Ziele — w drugim roku, w początkach kwitnienia (lipiec–sierpień), ścinając górne, młodsze części pędu wraz z liśćmi; starsze partie są zdrewniałe i bezwartościowe. Koszyczki kwiatowe — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), gdy kwiaty rurkowate są rozwinięte, ale jeszcze nie zaczęły przekwitać i puszyć się; zbierać w suchy dzień, przed południem. Korzeń — jesienią pierwszego roku (wrzesień–październik), z roślin, które nie wybiły jeszcze w pęd kwiatowy, lub bardzo wczesną wiosną drugiego roku; korzeń z rośliny kwitnącej jest zdrewniały i nie nadaje się do zbioru. Cały zbiór wykonywać w grubych rękawicach roboczych i przy użyciu sekatora — roślina jest dotkliwie kolczasta na każdym etapie, a kolce łamią się w skórze.

Skład chemiczny

Skład słabo poznany i nieustandaryzowany. Główną opisaną grupą są laktony seskwiterpenowe typu germakranolidów, w tym onopordopikryna — odpowiadająca za gorzki smak i za działanie drażniące oraz uczulające. Ponadto flawonoidy (glikozydy apigeniny, luteoliny, kwercetyny), kwasy fenolowe, garbniki, śluzy, sole mineralne, w nasionach olej tłuszczowy. W tradycyjnym piśmiennictwie przypisywano roślinie działanie nasercowe, ale nie zidentyfikowano w niej glikozydów nasercowych — nie jest to surowiec kardiologiczny w rozumieniu farmakologicznym i nie należy tak o nim myśleć. Nie podaję zawartości procentowych, ponieważ dla tego gatunku nie ma wiarygodnych, powtarzalnych danych.

Właściwości

• Surowiec zielarstwa ludowego o słabo udokumentowanym działaniu — należy o tym mówić uczciwie. Tradycyjnie przypisywano popłochowi działanie łagodnie tonizujące serce i regulujące jego pracę przy nerwicy serca oraz kołataniach na tle nerwowym, a także działanie moczopędne i wzmacniające przy osłabieniu i rekonwalescencji. Gorycze i laktony seskwiterpenowe uzasadniają działanie pobudzające wydzielanie soków trawiennych i apetyt (amarum). Zewnętrznie odwar stosowano ludowo do przemywań i okładów przy trudno gojących się ranach i owrzodzeniach — tu działanie ściągające i przeciwbakteryjne jest prawdopodobne (garbniki, laktony). Świeży sok stosowano na brodawki. Żadne z tych zastosowań nie ma współczesnego potwierdzenia klinicznego, a rzekome „działanie nasercowe” nie ma podstawy w składzie chemicznym rośliny. Realne, potwierdzone znaczenie popłochu jest inne: to bardzo dobra roślina miododajna i pyłkodajna, oblegana przez trzmiele i pszczoły.

Zastosowanie

Ze względu na brak wiarygodnych danych o skuteczności i bezpieczeństwie popłoch nie jest zalecany jako samodzielny surowiec leczniczy, a w praktyce zielarskiej występuje najwyżej jako składnik uzupełniający. Tradycyjne przygotowanie: napar z ziela i koszyczków — 1 łyżka rozdrobnionego surowca na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić najwyżej 1–2 razy dziennie po pół szklanki, krótkotrwale. Zewnętrznie: mocniejszy odwar (2 łyżki na szklankę wody, gotować 5 minut) do przemywań, okładów i przemywania trudno gojących się ran. Nie stosować przewlekle. Nie stosować jako środka nasercowego — dolegliwości sercowe wymagają diagnostyki i leczenia, a nie ziół o niepotwierdzonym działaniu; ta uwaga jest ważniejsza niż jakikolwiek przepis na napar. Wykorzystanie kulinarne (marginalne, ludowe): młode, obrane z kolców i skórki ogonki liściowe oraz łodygi drugiego roku, a także mięsiste dna koszyczków, bywały jadane gotowane jak karczoch — to najbliższy krewniak karczocha w naszej florze pod względem sposobu jedzenia. Nasiona zawierają jadalny olej.

Uwagi dla zielarza

Zbiór jest niewdzięczny: kolce popłochu są sztywne, ostre i łamią się w skórze, a wełnisty kutner zbiera kurz. Pracować w grubych rękawicach skórzanych, ciąć sekatorem, surowiec transportować w koszu, nie w torbie. Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozdrobniony i rozłożony w cienkiej warstwie — koszyczki suszą się długo z powodu mięsistego dna i łatwo zaparzają, dlatego warto je przekroić. Suszone koszyczki mają skłonność do rozpadania się i puszenia (puch kielichowy) — przechowywać w szczelnych naczyniach, oddzielnie od innych surowców, bo puch zanieczyszcza mieszanki. Dobry surowiec zachowuje siwozieloną barwę i wyraźną goryczkę. NAJWAŻNIEJSZE ROZRÓŻNIENIE: popłoch pospolity bywa mylony z ostropestem plamistym (Silybum marianum) — a to zupełnie inny surowiec, o innym działaniu (ostropest to wątroba, sylimaryna, nasiona). Ostropest ma liście NAGIE, błyszczące, ciemnozielone z charakterystycznymi BIAŁYMI ŻYŁKAMI i marmurkowymi plamami, łodygę BEZ skrzydełek; popłoch jest cały biało wełnisty, matowy, bez marmurkowania, a jego łodyga ma szerokie kolczaste skrzydełka — to cecha rozstrzygająca. Mylony bywa też z ostrożniami (Cirsium) i ostami (Carduus) — te mają puch kielichowy PIERZASTY (Cirsium) lub węższe koszyczki, i nie są tak potężne ani tak biało owłosione. Pomyłka z ostropestem jest błędem kosztownym: zbierając popłoch zamiast ostropestu, zbieramy surowiec bez sylimaryny.

Przeciwwskazania