Powój polny

Opis

Powój polny znany jest przede wszystkim jako jeden z najtrudniejszych do wytępienia chwastów upraw — jego rozłogi sięgają kilku metrów w głąb gleby i odrastają z każdego fragmentu. W zielarstwie ludowym ziele i korzeń stosowano jako środek drastycznie przeczyszczający, w tej samej grupie co spokrewnione powoje przeczyszczające (jalapa, skammonia). Za działanie odpowiadają żywicowe glikozydy oraz alkaloidy tropanowe z grupy kalystegin. Współczesne zielarstwo praktycznie z tego surowca zrezygnowało — działanie jest gwałtowne, trudne do dawkowania i łatwe do zastąpienia bezpieczniejszymi roślinami. Roślina pozostaje natomiast ważną rośliną miododajną i wskaźnikiem gleb zwięzłych, ubijanych.

Wygląd

Bylina pnąca lub płożąca, o pędach długości 30–150 cm, nagich lub słabo owłosionych, skręcających się lewoskrętnie wokół podpór. Liście skrętoległe, ogonkowe, strzałkowate lub oszczepowate — z dwiema ostro odstającymi klapkami u nasady blaszki; brzeg całobrzegi, wierzchołek tępy lub zaokrąglony, użyłkowanie pierzaste. Kwiaty wyrastają pojedynczo lub po dwa w kątach liści, na długich szypułkach; korona zrosłopłatkowa, lejkowata (kielichowato-lejkowata), średnicy 1,5–3 cm, biała lub biało-różowa, z pięcioma ciemniejszymi, różowymi pasmami wzdłuż linii zrostu płatków. Pod kwiatem znajdują się dwie drobne, nitkowate przysadki umieszczone daleko od kielicha — to cecha odróżniająca od kielisznika zaroślowego, u którego dwie duże przysadki obejmują kielich jak kaptur. Owocem jest kulista, dwukomorowa torebka. Organ podziemny: głęboki, rozgałęziony system białawych rozłogów i korzeni sięgający nawet 2–3 m w głąb gleby.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza w zbożach i okopowych), miedzach, ugorach, przydrożach, nasypach kolejowych, w ogrodach i winnicach, na przychaciach i wysypiskach. Wskaźnik gleb zwięzłych, gliniastych i ubitych, o dobrej zasobności w wapń.

Warunki

Stanowisko słoneczne, znosi półcień. Gleba gliniasta, zwięzła, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Roślina bardzo odporna na suszę, deptanie i mróz — rozłogi zimują głęboko w glebie i przetrwają najostrzejsze polskie zimy. Nie ma potrzeby jej uprawy; przeciwnie, w ogrodzie jest chwastem trudnym do usunięcia. Nie zbierać z pól uprawnych opryskiwanych herbicydami (powój jest bezpośrednim celem oprysków), z poboczy dróg i z nasypów kolejowych.

Surowiec

ziele (Convolvuli herba) i korzeń (Convolvuli radix) — surowce historyczne, o silnym działaniu przeczyszczającym; obecnie niestosowane w samodzielnym ziołolecznictwie

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia, ścinać pędy z liśćmi i kwiatami w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Korzeń i rozłogi — jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnych, wykopywać głęboko, myć i kroić na kawałki. Oba surowce mają dziś wyłącznie znaczenie historyczne i nie powinny być pozyskiwane do samodzielnego stosowania.

Skład chemiczny

Glikozydy żywicowe (konwolwulina i jej pochodne — grupa rezyn glikozydowych, jak w innych powojowatych), alkaloidy tropanowe z grupy kalystegin (kalystegina A, B), garbniki, flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny), kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. Największe stężenie żywic glikozydowych występuje w korzeniach i rozłogach.

Właściwości

• Silnie przeczyszczające (drastycznie, na drodze podrażnienia śluzówki jelit przez żywice glikozydowe), żółciopędne, w małych dawkach moczopędne. Ludowo przypisywano zielu działanie regulujące ciśnienie i przeciwgorączkowe, ale nie ma to potwierdzenia. Kalysteginy hamują niektóre glikozydazy — stąd zainteresowanie badawcze rośliną, bez przełożenia na praktykę zielarską. Zewnętrznie świeże ziele stosowano ludowo w okładach na trudno gojące się rany i owrzodzenia.

Zastosowanie

Surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Działanie przeczyszczające jest gwałtowne i trudne do przewidzenia — dawka skuteczna leży blisko dawki wywołującej bolesne kurcze jelit, biegunkę i odwodnienie. Nie podajemy proporcji naparu ani odwaru, bo w praktyce zielarskiej ten surowiec się dziś nie stosuje. Do celów przeczyszczających użyj bezpieczniejszych i przewidywalnych ziół (siemię lniane, babka płesznik, kruszyna, senes — pod kontrolą). Powój polny warto natomiast doceniać jako roślinę miododajną — kwitnie długo i dostarcza pszczołom nektaru w środku lata.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie: kluczowe jest odróżnienie powoju polnego od kielisznika zaroślowego (Calystegia sepium) — kielisznik ma kwiaty dwa razy większe (4–6 cm), czysto białe, a pod kielichem dwie duże przysadki obejmujące go jak kaptur; powój ma kwiaty mniejsze, różowawe, z drobnymi przysadkami odsuniętymi od kielicha. Powój bywa też mylony z rdestówką powojowatą (Fallopia convolvulus), która ma jednak drobne, niepozorne, zielonkawe kwiaty i gatunkową dla rdestowatych gatkę na węźle łodygi. Jeśli ktoś suszy ziele do zielnika lub celów badawczych — suszyć w cieniu, w przewiewie, do 35–40 °C, w cienkiej warstwie. Praktyczna uwaga ogrodnicza: fragmenty rozłogów odrastają, więc przekopywanie zachwaszczonego zagonu rozmnaża powój zamiast go niszczyć.

Przeciwwskazania