Poziewnik polny

Opis

Poziewnik polny to jednoroczna jasnotowata z różowo-purpurowymi kwiatami wargowymi, rosnąca na polach, ścierniskach i kamienistych rumowiskach. W polskim zielarstwie należy do grupy „ziół krzemionkowych” — obok skrzypu i rdestu ptasiego — i jest ceniony przede wszystkim jako surowiec wspierający regenerację tkanki płucnej. Klasycznym surowcem farmakopealnym rodzaju jest ziele poziewnika (Galeopsidis herba), pozyskiwane głównie z poziewnika pstrego, ale poziewnik polny i szorstki bywają zbierane zamiennie i mają zbliżony skład. Roślina jest łagodna, nietoksyczna i bezpieczna w typowych dawkach naparu.

Wygląd

Roślina jednoroczna wysokości 10–40 cm, o pokroju rozgałęzionym, często rozesłanym. Łodyga czterokanciasta, miękko owłosiona, o węzłach NIEZGRUBIAŁYCH — to najważniejsza cecha odróżniająca ten gatunek od poziewnika szorstkiego. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, wąsko lancetowate do równowąskich (2–7 cm długości, wyraźnie węższe niż u innych poziewników), o brzegu płytko piłkowanym lub niemal całobrzegim, użyłkowaniu pierzastym, po obu stronach miękko, przylegająco owłosione, o aksamitnym dotyku. Kwiatostan: nibyokółki (wieńce) skupione w kątach górnych liści i na szczycie pędu. Kwiaty grzbieciste, wargowe, długości 1,5–2,5 cm, purpurowoczerwone lub różowe; warga dolna trójłatkowa z żółtawą lub białą plamą i ciemniejszym, purpurowym deseniem, warga górna hełmiasta. Kielich rurkowato-dzwonkowaty, zakończony pięcioma kolczastymi ząbkami. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na cztery jajowate rozłupki. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony, miejscami częsty, głównie na niżu i pogórzu; częstszy w południowej i środkowej części kraju. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza na ścierniskach po zbożach), ugorach, miedzach, żwirowiskach, kamieniołomach, przydrożach, nasypach i rumowiskach. Preferuje gleby lżejsze, przepuszczalne, często zasobne w wapń; w niektórych regionach ustępuje wskutek intensyfikacji rolnictwa i chemizacji upraw.

Warunki

Stanowisko słoneczne. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, żwirowa lub kamienista, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5), często wapienna. Roślina jednoroczna, więc mrozoodporność dotyczy tylko nasion — te zimują w glebie bez problemu w polskich warunkach. Nie zbierać z pól opryskiwanych herbicydami i intensywnie nawożonych, z poboczy dróg, torowisk i terenów przemysłowych — roślina rosnąca na rumowiskach łatwo kumuluje metale ciężkie.

Surowiec

ziele (Galeopsidis herba) — górne, ulistnione części pędów kwitnących bez zdrewniałych dolnych łodyg

Termin zbioru

Ziele — od lipca do września, w pełni kwitnienia, gdy w nibyokółkach otwarta jest większość kwiatów. Ścinać nożem lub sekatorem górne, miękkie i ulistnione części pędów (ok. 20 cm), pomijając dolne, zdrewniałe i bezlistne odcinki łodygi. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, najlepiej przed południem. Surowiec zwiędnięty lub zmoczony deszczem szybko czernieje.

Skład chemiczny

Krzemionka i rozpuszczalne związki krzemu (główna grupa czynna, stąd zastosowanie płucne), garbniki, saponiny, flawonoidy (m.in. pochodne apigeniny i luteoliny), irydoidy, śluzy, gorycze, sole mineralne (potas, wapń), niewielkie ilości olejku eterycznego. Zawartość krzemionki jest najwyższa w pełni kwitnienia i spada w roślinach przekwitłych.

Właściwości

• Wykrztuśne i sekretolityczne — rozrzedza gęstą wydzielinę oskrzelową i ułatwia jej odkrztuszanie. Krzemionka wspiera odbudowę tkanki łącznej i sprężystej płuc, dlatego ziele poziewnika tradycyjnie stosuje się w rekonwalescencji po przewlekłych nieżytach oskrzeli, przy stanach osłabienia płuc i u palaczy. Ponadto działa ściągająco (garbniki), łagodnie moczopędnie i przeciwzapalnie, a dzięki krzemionce wspiera kondycję skóry, włosów i paznokci. Zewnętrznie — na trudno gojące się rany, owrzodzenia i wypryski.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżki rozdrobnionego ziela na szklankę (250 ml) wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po szklance, między posiłkami. Odwar (lepiej wydobywa krzemionkę): 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować na małym ogniu 15–20 minut pod przykryciem, odstawić na 10 minut, przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki. Kuracja krzemionkowa jest kuracją długą — prowadzi się ją 4–6 tygodni, z przerwami. Poziewnik rzadko stosuje się samodzielnie; typowo wchodzi w skład mieszanek. Zewnętrznie: mocny odwar (3 łyżki na szklankę) do okładów i przemywań.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu, w przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 40 °C. Dobry surowiec zachowuje szarozieloną barwę liści i różowo-purpurowe kwiaty; surowiec sczerniały lub zbrunatniały (zbyt gruba warstwa, zwłoka po zbiorze, suszenie w wilgoci) jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Krzemionka jest słabo rozpuszczalna — aby ją wydobyć, stosuj odwar, nie napar, i dłuższe gotowanie; niektórzy zielarze dodają do wody odrobinę soku z cytryny, co poprawia ekstrakcję. Klasyczne mieszanki: poziewnik + skrzyp polny + rdest ptasi (krzemionkowa mieszanka płucna), poziewnik + tymianek + podbiał (nieżyty oskrzeli), poziewnik + pokrzywa + skrzyp (włosy, paznokcie). Odróżnianie: poziewnik polny ma węzły łodygi NIEzgrubiałe i wąskie, lancetowate liście, poziewnik szorstki (G. tetrahit) — węzły wyraźnie zgrubiałe i liście szeroko jajowate, a łodygę szorstko szczeciniastą; poziewnik pstry (G. segetum) ma kwiaty bladożółte. Wszystkie trzy mają zbliżone zastosowanie i mogą być zbierane zamiennie, ale nie mieszaj ich z jasnotą białą (kwiaty białe, węzły cienkie) ani z szantą.

Przeciwwskazania