Poziewnik szorstki

Opis

Poziewnik szorstki to najpospolitszy z krajowych poziewników — spotykany na polach, w ogrodach, na zrębach i przydrożach niemal w całej Polsce. Od pokrewnych gatunków odróżnia się szorstkim, kłującym owłosieniem i wyraźnie zgrubiałymi węzłami łodygi, które przypominają kolanka. W ziołolecznictwie należy do „ziół krzemionkowych” i bywa zbierany zamiennie z poziewnikiem pstrym i polnym jako surowiec wspierający płuca i drogi oddechowe. Jest to zioło łagodne, o dużej dostępności, choć w polskiej praktyce zielarskiej stosowane raczej w mieszankach niż samodzielnie.

Wygląd

Roślina jednoroczna wysokości 20–100 cm, o pokroju wzniesionym, zwykle rozgałęzionym. Łodyga czterokanciasta, sztywna, gęsto pokryta odstającymi, szorstkimi szczecinkami (kłuje przy dotyku), z bardzo charakterystycznymi, MOCNO ZGRUBIAŁYMI WĘZŁAMI — łodyga w miejscach przyczepu liści jest wyraźnie nabrzmiała, „kolankowata”; to cecha diagnostyczna gatunku. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, szeroko jajowate do jajowatolancetowatych (3–10 cm), o nasadzie zaokrąglonej lub klinowatej, wierzchołku zaostrzonym, brzegu grubo i regularnie piłkowanym, użyłkowaniu pierzastym, z obu stron szorstko owłosione. Kwiatostan: gęste nibyokółki (wieńce) w kątach górnych liści i na szczycie pędu. Kwiaty wargowe, długości 1,5–2,5 cm; korona najczęściej różowo-purpurowa lub liliowa, rzadziej biaława, z trójłatkową wargą dolną noszącą żółtą plamę i ciemnofioletową siateczkę oraz z hełmiastą wargą górną; środkowa łatka wargi dolnej jest prawie kwadratowa, płaska i o brzegu prostym. Kielich dzwonkowaty, z pięcioma sztywnymi, kolczastymi ząbkami, które kłują nawet po wyschnięciu. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na cztery rozłupki. Korzeń palowy, cienki, z licznymi korzeniami bocznymi.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie na polach uprawnych (zwłaszcza w okopowych i zbożach), w ogrodach warzywnych, na ugorach, przydrożach, zrębach leśnych, przy zabudowaniach, na brzegach lasów, wilgotnych rumowiskach i w wilgotnych zaroślach nad ciekami. Wskaźnik gleb żyznych, zasobnych w azot.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH ok. 5,5–7,0). Roślina jednoroczna — zimują nasiona, całkowicie odporne na polskie mrozy; siewki pojawiają się masowo wiosną. Nie wymaga uprawy, sama zajmuje żyzne, świeżo poruszone gleby. Nie zbierać z pól opryskiwanych, z poboczy dróg, spod ogrodzeń i z terenów przemysłowych.

Surowiec

ziele (Galeopsidis herba) — ulistnione szczyty pędów kwitnących bez zdrewniałych, dolnych odcinków łodygi

Termin zbioru

Ziele — od lipca do września, w pełni kwitnienia. Ścinać nożem lub sekatorem szczytowe, ulistnione części pędów (15–25 cm) z kwiatami; dolne, twarde i zdrewniałe odcinki łodygi odrzucać, bo są bezwartościowe i utrudniają suszenie. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, do przewiewnego kosza — nie do worka foliowego. Uwaga przy zbiorze: kolczaste ząbki kielicha i szczecinki łodygi kłują, warto pracować w rękawicach.

Skład chemiczny

Krzemionka i rozpuszczalne krzemiany (główna grupa czynna), garbniki, saponiny, flawonoidy, irydoidy, gorycze, śluzy, kwasy fenolowe, sole mineralne (potas, wapń, magnez), śladowe ilości olejku eterycznego. Zawartość krzemionki rośnie do pełni kwitnienia i spada w roślinach przekwitających.

Właściwości

• Wykrztuśne i sekretolityczne, wspomagające odksztuszanie zalegającej, gęstej wydzieliny. Krzemionka wspiera regenerację tkanki łącznej i sprężystej — stąd tradycyjne zastosowanie przy przewlekłych nieżytach oskrzeli, w rekonwalescencji po zapaleniach dróg oddechowych, u palaczy i osób pracujących w zapyleniu. Dodatkowo: ściągające (garbniki), przeciwzapalne, łagodnie moczopędne, wzmacniające skórę, włosy i paznokcie. Zewnętrznie — na trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi, wypryski i wysypki.

Zastosowanie

Odwar (forma zalecana, bo krzemionka słabo przechodzi do naparu): 2 łyżki suszonego, rozdrobnionego ziela na 2 szklanki wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 15–20 minut, odstawić na 10 minut, przecedzić przez gęste sitko. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Napar (łagodniejszy): 1–2 łyżki ziela na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem; pić 2–3 razy dziennie. Kuracja krzemionkowa ma sens jako długa — 4–6 tygodni, potem przerwa. Zewnętrznie: mocny odwar (3 łyżki na szklankę wody) do okładów, przemywań i kąpieli częściowych. W praktyce poziewnik najlepiej pracuje w mieszankach z innymi ziołami wykrztuśnymi.

Uwagi dla zielarza

Zbierając, koniecznie sprawdź węzły łodygi: u poziewnika szorstkiego są WYRAŹNIE ZGRUBIAŁE i szorstko szczeciniaste — u poziewnika polnego (G. ladanum) są cienkie, a liście wąskie i miękko owłosione. Poziewnik pstry (G. segetum) ma kwiaty bladożółte. Wszystkie trzy mają zbliżone zastosowanie i w praktyce zielarskiej bywają zbierane pod wspólną nazwą Galeopsidis herba. Nie myl poziewnika z jasnotą białą (kwiaty białe, łodyga miękka, węzły cienkie) ani z młodą pokrzywą (liście parzą, brak kwiatów wargowych). Suszyć w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, do 40 °C — surowiec suszony w słońcu blaknie i traci wartość, a suszony zbyt wolno czernieje. Rozdrabniać PO wysuszeniu. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; kolczaste ząbki kielicha pozostają twarde w suszu, więc surowiec zawsze cedź przez gęste sitko lub gazę. Mieszanki: poziewnik + skrzyp + rdest ptasi (krzemionkowa mieszanka wzmacniająca płuca), poziewnik + tymianek + podbiał + prawoślaz (uporczywy kaszel), poziewnik + pokrzywa + skrzyp (skóra, włosy, paznokcie).

Przeciwwskazania